Amik Kasoruho
Fragment nga libri i shkrimtarit Amik Kasoruho “Shqipëria, ankthi dhe ëndrra”, përballë një mendim analitik, sa biografik i Shqipërisë politike, nga vitet 1941 deri në vitin 1990, ku një pjesë e tij sjell dëshmi nga rinia shqiptare në vitet e komunizmit. Libri, pjesa e parë e tij, u botua së pari në vitin 1994 në Itali, ndërsa në vitin 2000 botohet po në Itali “Il prezzo di un sogno”, si pjesë e dytë e librit “Shqipëria, ankthi dhe ëndrra”. Shqipëria e Enver Hoxhës dhe Ramiz Alisë, një kronikë historike e 50 viteve diktaturë
Historia e sundimit komunist është e mbushur me shembuj të pafund të mbytjes me dhunë të çdo lloj ngurrimi, të çdo mëdyshjeje dhe të çdo kufizimi për të vënë në jetë orientimet e udhëheqjes së shtetit dhe të partisë. Ky qëndrim përshkohet si pe i kuq gjatë gjithë pesëdhjetë vjetëve që zgjati diktatura. Regjimi i inkuizicionit që i preu kokën asaj pjese të shoqërisë që nuk ishte rreshtuar në pozicionet e partisë 71, mbasi në përgjithësi ia mbërriti qëllimit të vet, nisi të kërcënonte dhe të përndiqte themeluesit dhe krerët e vetë PPSH-së.
Ndalimi i çdo dëshmie të kulturës shqiptare që nuk përputhej me normat dhe me kufizimet që ishin imponuar nga klika e Hoxhës dhe që mund të hidhte dritë mbi të vërtetat historike të marrëdhënieve midis shqiptarëve dhe serbëve, që tradicionalisht kanë qenë karakterizuar nga përpjekje mujshare nga ana e serbëve për të shtënë në dorë veriun e Shqipërisë, Kosovën, Hotin, Grudën. Tivarin, Ulqinin, Strugën apo që nxirrte në shesh apo qe vinte në dukje rolin e Kishës Katolike shqiptare në luftën për pavarësi dhe për zhvillimin e kulturës shqiptare; ndalimi pjesës më të madhe të veprave të letërsisë shqiptare të së kaluarës; mospranimi kokëfortë për të botuar vepra të shkrimtarëve kosovarë që nderonin mbarë atdheun; harresa e thellë që mbuloi ndihmesën e dhënë për zhvillimin shoqëror dhe kulturor të shoqërisë nga organet e përkohshme kulturore të paraluftës; këmbëngulja absurde për të mos ia treguar të plotë publikut atë veprimtari kulturore dhe letrare që zhvillohej nga arbëreshët; heshtja mbi çdo lloj veprimtarie kulturorë të kryer nga të mërguarit shqiptarë në vendet e perëndimit, kryesisht në Itali, në Gjermani dhe në SHBA; ndalimi i çdo praktike fetare; lidhja e përafërt dhe krejt e pamjaftueshme me vlerat e kulturës botërore; botimi i censuruar dhe i cunguar i veprave të autorëve të huaj që, të rrëgjuar kështu, mund të përshiheshin brenda kornizës ideologjike që mbretëronte në atë kohë; ndalimi i botimit të çdo gjëje të shkruar që nuk kontrollohej më përpara nga censura: me pak fjalë nënshtrimi i mbarë jetës shpirtërore ndaj rregullave të lojës të imponuar nga PPSH-ja, mund të çonin vetëm në varfërimin intelektual, etik dhe moral të shoqërisë. “Duke u vështruar nga pozitat e klasës, jo vetëm ideologjitë e vjetra që dalin nga thellësitë e shekujve, por edhe kultura e degjeneruar borgjeze dhe revizioniste, i tërë liberalizmi dhe modernizmi i tyre, kanë një karakter konservator”, – thoshte Enver Hoxha.
Ç’mbetej pa u përfshirë në këtë qerthull? Frika nga komplotet fantazmë apo nga invadimet nga jashtë si dhe mania e tij e madhështisë e kishin bërë atë një paranoik dhe Shqipërinë një vend që kishte bjerrë çdo ndjesi orientimi të arsyeshëm.
Breznitë e reja do të rriteshin pa pasur mundësi të njihnin të kaluarën dhe njerëzit e saj të vlertë, do të jetonin të veçuara dhe të izoluara nga bota, të vëna përpara dhe të çoroditura nga një propagandë absurde, por që kishte meritën se ishte dëshpërimisht këmbëngulëse. Ato brezni do të njihnin një jetë të ndryrë brenda normave të një socializmi, të cilin dështimet e njëpasnjëshme (por ta padeklaruara asnjë herë) e bënin të ndryhej gjithmonë e më shumë në vetvete dhe të shkëputej nga pjesa tjetër e njerëzimit. Rezultati moral dhe kulturor i një shoqërie të ndërtuar kësisoj do të ishte se s’bën i cungët.
Kushtet e vështira dhe të pasigurta të jetës i detyronin prindërit të mos i kushtonin kohën e nevojshme formimit te fëmijëve të tyre. Dhe, çka është edhe më keq, nuk ishin në gjendje t’u interpretonin atyre historinë dhe aktualitetin, për pa qenë interpretimet e vetë regjimit. Fëmijët rriteshin në një mjedis oportunist edhe pse të pavullnetshëm, mes një realiteti që një pjesë prindërish nuk e miratonte, por për të cilin nuk guxonte të shfaqte mendim dhe që pjesa tjetër e pranonte, sepse nuk ishte në gjendje të zgjidhte një model tjetër.
Breznitë e reja rriteshin duke nxjerrë përfundime pa ndihmën e më të pjekurve, qoftë edhe duke gabuar. Madje shpesh herë duke gabuar. Një prind që i fliste fëmijës së tij me fjali stereotipe, që huazoheshin nga gjuha e gazetave, rrezikonte të gjykohej frikacak; një prind që shkonte në mbledhjen e banorëve të lagjes apo në atë të qendrës së punës dhe i thurte hosana veprës së partisë (kur të bijtë e dinin mirë se mendonte të kundërtën) me gjasë mund të konsiderohej një hipokrit dhe nuk do të pranohej si model i padiskutueshëm. Të rinjtë nuk do të mund të kuptonin dhe aq më pak të çmonin prindin e tyre kur ky i fundit do të guxonte të shprehej kundër qeverisë apo thjesht ta kritikonte në një rreth të ngushtë miqsh të afërt dhe brenda mureve të shtëpisë së tij: ndoshta ai prind mund edhe të mëshirohej, por në asnjë mënyrë nuk do të merrej si shembull nga të rinjtë që, për moshë e për natyrë, janë e kundërta e të përmbajturit dhe kujdesit.
Kjo bjerrje e besimit ndaj njerëzve më të dashur, rrallimi i pikave të kontaktit dhe të mirëkuptimit midis breznive, kuptohet që veçse mirë do t’i bënte regjimit. Në këtë mënyre lehtësohej detyra e tij për të krijuar një shoqëri pa vlera jetike dhe që s’kishte mundësi t’u linte trashëgim breznive më të reja qëndrime, njohuri, mendësi dhe vlera të mirënjohura, duke u vënë re kështu një farë shkëputje e vazhdimësisë së breznive. Që të shmangnin, apo të paktën t’i shkitnin përndjekjes të luftës së klasave, shpeshherë njerëzit ishin të detyruar të fshihnin apo të mohonin lidhjet e farefisnisë apo të miqësisë me viktimat e kësaj lufte. Të rinjtë në këtë mënyrë mësonin t’ fshihnin ndjenjat e tyre të vërteta. Qëllonte që nëpër gjykata të paraqiteshin gra të cilat kërkonin të divorcoheshin nga burrat e dënuar si armiq, duke shpresuar që, në këtë mënyrë, fati tyre të mos
rëndonte mbi to apo mbi fëmijët e tyre: ishte krejt e natyrshme që të rinjtë të arrinin në përfundimin se mashtrimi dhe oportunizmi justifikoheshin në disa raste.
Rrogat ishin shumë të ulëta. Por, nga ana tjetër, në treg mungonin shumë gjëra që njerëzit kishin filluar t’i siguronin nga qendrat e tyre të punës: një kokme bojë vaji, një grusht gozhdësh, një copë qyngj. Të rinjtë rriteshin duke parë se vjedhja, edhe pse e gjërave të vogla, pranohej në disa raste. Ky fenomen vihej re më shumë në fshat: fshatarët që, në kooperativat bujqësore ishin të detyruar të jetonin thuajse në një varfëri të frikshme, për t’u bërë hall nevojave të jetës së tyre të përditshme, vinin dorë rregullisht mbi pasurinë e kooperativës.
Nuk kishte punë. Problemi i shtëpisë, pas atij të bukës së përditshme, po bëhej një ankth i vërtetë. E drejta për studimet universitare kushtëzohej nga “biografia”, domethënë nga qëndrimi politik dhe nga prejardhja shoqërore e të rinjve dhe familjeve të tyre. Por ata që nuk kishin një notë mesatare të mjaftueshme për t’u regjistruar në universitet – edhe pse mund të ishin “të pastër” politikisht – kujtoheshin se mund t’i dilnin anash pengesës duke paguar ryshfet. Institucioni i mikut me influencë mund të mbulonte edhe fajet (me përjashtim të atyre politike). Pra, për një të ri, çelësi për të hapur dyert e jetës nuk ishte e drejta, por pushteti.
Funksionarët e shtetit dilnin jashtë dhe ktheheshin duarplot me mallra të blera një zot e di si. Familjet e nomenklaturës jetonin nëpër vila që nuk ishin pronë e tyre, duke paguar qira qesharake, vila që ishin mobiluar me orendi që s’i kishin blerë vetë; dilnin jashtë shtetit pa asnjë kufizim, qoftë edhe për të shëtitur për qejf, gjithmonë me shpenzimet e shtetit. Nepotizmi ishte në themelet e administratës shtetërore apo partiake. Mjaftonte që dikush të kishte teserën e partisë dhe do t’i hapeshin të gjitha portat. E drejta për të mëtuar (dhe për të përfituar) punë të rehatshme dhe të paguara mirë, ishte një privilegj i tyre. Mjaftonte që njeriu të fliste me të folmen e partisë që të siguronte se s’bën një auditor të bindur, të vëmendshëm dhe miratues.
Falsiteti, frika, konformizmi, padrejtësia ishin bërë fenomene të jetës së përditshme. Të rinjtë rriteshin në këtë atmosferë që nuk jepte dorë për një rritje moralisht korrekte dhe të shëndetshme. Prodhim i pavullnetshëm dhe i pafajshëm i një shoqërie pa vlera domethënëse, breznitë e reja do të pësonin peshën e këtyre situatave. “Ne” thoshte Enver Hoxha, “nuk do të lejojmë që në vendin tonë të futet derri e dosa!” Dhe njeriu mund të mendojë se brenda rrethakut socialist mund të jetonin vetëm ujqër e qengja. Breznitë e të rinjve nuk do të mund të gjenin pika të tjera referimi veç atyre të përvojës gjysmëshekullore të partisë.
Socializmi shqiptar çoi në shtrembërimin e konceptit të punës. Një shprehje e goditur e kohës na flet shumë qartë për psikologjinë e njeriut të ri të formuar nga PPSH-ja dhe për marrëdhëniet midis shtetit dhe qytetarit. “Shteti bën gjoja se na paguan dhe ne bëjmë gjoja sikur punojmë“.
Socializmi shqiptar kishte një themel tepër të paqëndrueshëm. Thuajse çdo lloj zbavitjeje ishte përjashtuar nga jeta e të rinjve. Përveç disa mbrëmjeve vallëzimi që organizoheshin nëpër ndërmarrje apo nëpër shkolla dy apo tri herë në vit, nën mbikëqyrjen syçelët të anëtarëve të partisë dhe ku çdo vallëzim “modern” konsiderohej si një gjest “borgjez” që përbaltte moralin komunist, të rinjtë nuk kishin ku të vallëzonin. Çdo lloj muzike ritmike ishte një element i huaj për jetën socialiste. Të visheshe me shije, të vije çdo ditë një kravatë apo të mbaje një kapele në kokë (që të ishte ndryshe nga kësula proletare), ishin shenja të dukshme dhe elokuente borgjezimi.
Dy brezni shqiptarësh kishin jetuar tërë jetën brenda kufijve të shtetit; shpesh herë ëndrra e një të riu shqiptar reduktohej në një aparat radio-magnetofon. Muzika që transmetohej nga radio apo nga TV ishte kryesisht popullore-folkloristike apo muzika stereotipe që himnizonte partinë dhe “jetën e re”. Filmat e prodhuar në Tiranë (me përjashtime shumë të rralla) ishin plot lëvdata dhe moralizues. Kur qëllonte të botohej ndonjë libër me vlerë, zhdukej nga libraritë sa të hapje e të mbyllje sytë: zakonisht raftet e tyre qëndronin gjithmonë plot me vepra shkrimtarësh amerikano-latinë apo afro-aziatikë krejt të panjohur dhe, patjetër, me “veprat” e Hoxhës.
Niveli kulturor i të rinjve kushtëzohej nga një shkollë e mangët dhe e njëanshme si dhe nga mungesa e plotë e qarkullimit të ideve dhe të informatave. Letërsia mësohej me zbrazëti të pabesueshme. E vetmja gjuhë e huaj e lejuar (deri në vitet ’80) kishte qene rusishtja. Mësimi i gjuhëve të tjera jashtë shkollës dëftente një prirje të dukshme për të pasur lidhje me pjesën tjetër të botës, Shteti përpiqej me të gjitha fuqitë e tij që të mos depërtonte asnjë informatë mbi zhvillimin e mendimit shqiptar para vitit 1944, apo të atij që ishte zhvilluar jashtë vendit pas 1944-ës. Askush nuk u njoftua për ç’po bënin jashtë për kulturën shqiptare një Ernest Koliqi, një Martin Camaj, një Arshi Pipa, një Ibrahim Kodra, një Anton Logoreci, një Namik Resuli dhe shumë e shumë të tjerë. Askush në Shqipëri nuk pat mundësi të shihte ndonjë numër të revistës “Shejzat” që botonte Koliqi në Romë, të revistave të ndryshme që botonin arbëreshët në Itali apo të çfarëdolloj organi shtypi që shihte dritën, për shembull, në SHBA.
E vërteta, për shqiptarët, duhej të ishte ajo që dilte nga goja e partisë. Në përfytyrimin e PPSH-së shqiptarët duhej t’i ngjasonin tre majmunëve me sy të lidhur, me gojë të mbyllur dhe me veshë të zënë.
Në një shoqëri kaq të kufizuar nuk mund të rritej një brezni rinie e zhvilluar nga pikëpamja kulturore dhe e përparuar nga pikëpamja shoqërore. Ndoshta midis sa e sa krimeve të kryera në truallin shqiptar, gjatë gjysmë shekulli të zotërimit komunist, ai i krijimit të të ashtuquajturit “njeriut të ri”, të cungët n në vlerat e tij themelore, i frenuar në dëshirat e tij më të natyrshme dhe të pafaj, i penguar në prirjet më të përnjëherta dhe spontane, ishte krimi më i pafalshëm. Nëse u deshën 50 vjet për të shkatërruar shoqërinë shqiptare, ndoshta nuk do të duhen shumë më pak
për ta rindërtuar: shumë, madje tepër vlera janë goditur me egërsi dhe nuk mund të krijohen përsëri nga sot-nesër. Martirët do të nderohen, të përndjekurit do të gjejnë vendin e tyre në shoqëri dhe, me forcat që u kanë mbetur, do të përveshin mëngët për të mirën e kombit, por për ata që qenë droguar nga ideologjia 50 vjet rresht, a thua ka për të qenë e lehtë të dëliren, të gjejnë dëshirën dhe vullnetin të fitojnë përsëri ato vlera njerëzore që diktatori Enver Hoxha dhe socializmi i tij, i asgjësuan në emër të një utopie çmendurake që degjeneroi në një diktaturë të përgjakshme? Thua ka për të qenë pa dhimbje kalimi në shoqërinë e punës nga një shoqëri që siguronte një minimum asistencializmi të paguar aq shtrenjtë?
Ky rrafshim vlerash nuk u arrit përnjëherësh dhe vetëm në një vit. Ai qe rezultati logjik dhe i pashmangshëm i asgjësimit të vetë thelbit të njeriut.
Si kujton eksodin Amik Kasoruho në librin e tij publicistik “Pa mëri”, botimet “Pegi”, përmbledhje publicistike e përkthyesit, shkrimtarit dhe publicistit
Tre vjet më parë, eksodi
Në rrjedhën e kohës, fjalë të veçanta janë bërë njësh me epoka të historisë dhe i kanë përfaqësuar ato në tërësinë e tyre. Kështu ka ndodhur me fjalën rilindje, kështu me atë rezistencë e me të tjera. Të vendosura në kontekstin e një periudhe të caktuar historike, ato kanë sintetizuar atë periudhë apo na e kanë sjellë ndër mend me tiparet e saj më karakteristike.
Logjika e historisë deshi t’i shtohej këtij vargu edhe një fjalë tjetër, e vjetër dhe e re njëherit, e cila do të nënkuptonte jo vetëm shpërthimin e një situatë tepër të ngarkuar, po edhe tërë
atë atmosferë shoqërore, politike, ekonomike e shpirtërore që çoi në atë shpërthim. Fjala eksod hyri në gjuhën shqipe me prepotencën e një drame të fuqishme të paparë gjer atëherë, po dhe me optimizmin e të dëshpëruarve. Ajo do të sillte në jetën e vendit (po edhe në kujtesën e brezave të ardhshëm) karakterin thuajse biblik të asaj dyndjeje shqiptare drejt shpresës së dëshiruar, po do të ngrihej edhe si një padi e guximshme kundër asaj diktature që, për një periudhë të gjatë pesëdhjetëvjeçare, në emër të krijimit të njeriut të ri, u përpoq të zbehë një shoqëri të lashtë e një qytetërim shekullor. Shprehje proteste, në këtë mënyrë, fjala eksod do t’u kujtonte shqiptarëve se nënshtrimi nuk mund të jetë i përhershëm, se durimi një ditë vjen e soset e se njeriu, se s’bën, do ta gjejë vetveten. Nëse njerëzit lindin të lirë dhe ky është një nga mësimet e historisë, askush nuk ka të drejtë t’ua rrëmbejë këtë liri. Këtë nuk e provuan vetëm dhjetëra-mija të ikurit, por, një vit më vonë, të gjithë ata që vijuan jetën e tyre në vend të tyre.
Shpirti i kundërshtimit ndaj ligjeve të padrejta (i ndrydhur ndoshta, po përherë i gjallë), shpresa inatçore e atij që ka njohur dëshpërimin dhe, për një kohë të gjatë, varfërimi i një shpirti nga dhuna, por që, në të vërtetë, s’u lodh së besuari në vlerat e përjetshme të jetës, dëshira për të jetuar një jetë të denjë, edhe kur përreth baltoseshin vlera të konsakruara në rrjedhën e moteve, bindja se nuk mund të kishte një jetë më pa jetë nga e vetja, joshja e së panjohurës së botës tjetër, bindja se prapa shpinës linin një realitet ku një politikë shoqërore e dënueshme, një politikë ekonomike e dështuar, një politikë demografike e gabuar e kishin bërë jetën të padurueshme: këto e ndonjë tjetër janë shkaqet që shtynë mija shqiptarë, sot tre vjet, të linin plang e njerëz e të merrnin rrugët e botës, duke kërkuar një fat më të mirë.
Ishte një e drejtë e tyre. Ata hodhën detin duke i dhënë këtij akti vlerën e një proteste tronditëse. Deti për ta mori kuptimin e një Rubikoni që po e kapërcenin për të shkuar në dhè të lirë. Ishin njerëz të dëshpëruar, po edhe guximtarë ata që kryen këtë akt. Për ndonjërin syresh, shtysë mund të këtë qenë njëfarë guximi prej bixhozxhiu. Mes atyre që morën arratinë, pat edhe nga ata që e hodhën atë hap të nxitur nga njëfarë shpirti aventure. Që të dyja këto kategori shoqërore qenë prodhimi i një shoqërie, zhvillimi i së cilës qe ndaluar, qe kanalizuar, qe strumentalizuar me dhunë. Të tjerët veç i shtyu guximi i atij që më parë nuk kishte pasur rast të zgjidhte në jetë dhe, me t’u paraqitur ai rast, nuk u mendua dy herë. Apo më mirë nuk u mendua fare. Ata që morën rrugën e arratisë sot e tre vjet të shkuara, bartnin me vete fatkeqësinë e një kombi, varfërinë e një populli, po që do të ishte dhe një mesazh për botën e lirë. Ndoshta shumica e të ikurve as nuk e njihnin Saint-Simonin, po ata bënë ashtu siç pat këshilluar ai: «Nëse duam të jemi të lirë, lirinë tonë duhet ta kërkojmë vetë e të mos e presim nga të tjerë».
Të ikurit u ngjanin vikingëve që çanin detet në kërkim të tokave të reja për të jetuar, po edhe udhëtarëve të shkretëtirave përvëluese, të cilët i binin pas një mirazhi.
Sot, pas tre vjetësh, për dikë ai mirazh ka mbetur po aq i largët, i parrokshëm dhe po aq joshës sa edhe tre vjet më parë. Për të tjerë, është bërë jeta e tyre e përditshme. Mbase me shumë probleme, me siguri me shumë halle, po një jetë e lirë dhe e denjë, edhe pse larg mrekullisë së ëndërruar. Problemi i integrimit të të mërguarve shqiptarë në gji të shoqërisë së vendit ku ndodhen, mbetet gjithnjë një problem që, për të gjetur një zgjidhje më të plotë, më të drejtë e më dinjitoze, Iyp një impenjim më të madh të vetë shoqërisë dhe të shtetit pritës. Po dhe të shtetit shqiptar. Sot, kur në Shqipëri është ngritur e funksionon një shtet ligjor, është e pamendueshme që ky shtet ligjor të mos shtrijë interesimin e tij aktiv e të vazhdueshëm edhe jashtë kufijve shtetërorë për bashkatdhetarët e shpërndarë nëpër Evropë. Është një punë e vështirë, edhe pse për mërgimtarët e shekullit të njëzetë nuk qe e mundur të qëndronin të bashkuar, si arbëreshët pesë shekuj më parë, por u shpërndanë në të katër anët.
Pardje shoqëroja një të njohur në një telefon publik, në një bar të qytetit e u takova aty me një grup të rinjsh vlonjatë. Ishin shtatë dhe të shtatë përkohësisht pa punë. Kriza që është duke renduar mbi Evropën e ndoshta më shumë mbi Italinë, kishte nderë hijen e saj të zymtë mbi shpresat e atyre shtatë të rinjve. Por nuk m’u qanë për veten e tyre. Ata do të bënin si të bënin; do të gjenin ndonjë punë të rastit sa për të jetuar. Ata i shqetësonte fakti që nuk do të mund t’u vinin në ndihmë familjeve të tyre matanë detit.
Kjo është një pamje e mërgimit që mbase njerëzit në Shqipëri nuk e njohin mirë. Dhe është një gjë e trishtë. Por unë mendova dhe një gjë tjetër: aty, në atë bar, nga ata shtatë djem pata një provë të prekshme të një fisnikërie që zor se mund të humbasë: atë të lidhjeve të patundura me familjen. Nuk është gjë e vogël: është prova e një ngarkese njerëzore që u ruajt në kushte të vështira, kur gjithçka përreth, për gjysmë shekulli rresht, u përpoq ta deformonte e që vazhdon të jetë aktive edhe në kushtet e një jete të përditshme, që, me hopet e saj të pasigurisë, rreh ta dobësojë. Por tregon edhe një gjë tjetër: që për shqiptarin, sot si dje, familja mbetet elementi më kryesor në jetën e tij, pikë referimi e mbështetjeje, qëllimi i flijimeve të tij të vogla apo të mëdha qofshin. Në një Evropë ku vlera familje është tronditur nga tendencat e individualizmit, ky qëndrim i të mërguarit shqiptar ndaj familjes përbën garancinë e integritetit të tij.
Mund të jetë edhe një paradoks: nëse për pesëdhjetë vjet me radhë u bënë përpjekje për ta tronditur themelin e familjes e për të krijuar pIasa në unitetin e saj (e dikush, pa përjashtuar këtu edhe ndonjë të mërguar, pat rënë prè e këtyre përpjekjeve), këtu, në vend të huaj, janë pikërisht këto lidhje që e bëjnë të mërguarin të durojë me dinjitet e t’u bëjë ballë vështirësive të jetës. Dhe këtë të mirë të madhe, shqiptarët s’e kanë gjetur udhëve të Evropës, por e kanë sjellë me vete dhe e kanë ruajtur thellë në veten e tyre, ashtu siç kanë bërë arbëreshët para tyre me gjithçka i lidhte me tokën mëmë.
Tre vjet janë pak në historinë e një kombi. Këta tre vjetët që nga ditët e Durrësit, Vlorës apo të Shëngjinit, janë të mbushur me një varg ngjarjesh me të vërtetë tronditëse, ndër të cilat del e prin ajo e fitores së demokracisë.
Është e natyrshme se,ndër përvjetorë që kanë hyrë e kanë zënë vend në kalendarin e jetës së një vendi, njeriu do të rrijë e të kujtojë tërësinë e tyre. Prandaj sot nuk mund të mos na shkojë mendja te pasiguria sfilitëse e tre vjetëve më parë, tek ai vrull i dëshpëruar i atyre njerëzve që zgjodhën rrezikun e një gjesti plot të panjohura ndaj plogështisë së një shoqërie, të cilën dhuna e kishte lënë mbrapa fqinjëve, nuk mund të mos na shkojë mendja te flijimi i atyre që ranë pre e plumbave apo e dallgëve të detit, te lotët e atyre që mbetën thuajse pa shpresë se do të mund të shihnin përsëri një ditë të dashurit e tyre, te solidariteti i njerëzve të Puljes, që dhanë çka mundën të jepnin për të lehtësuar ditët e para të vështira të të mërguarve, te hipokrizia e pushtetit të R. Alisë, te denoncimi i guximshëm që shtypi i opozitës i bëri epokës së diktaturës enverhoxhiane, te ndërhyrja me vonesë, e pamjaftueshme dhe e vaktë e qeverisë italiane për të ndihmuar dhjetëra-mija nevojtarë. Nuk mund të mos na shkojë mendja te qindra dramat personale që patën marrë me vete të ikurit, një pjesë e mirë e të cilëve nuk gjeti një happy end në mërgim. Sepse, duhet thënë, besimi i një pjese shpeshherë është tronditur nga indiferentizmi i të tjerëve, shpeshherë ëndrra është fyer nga realiteti, shpresat janë tronditur nga vështirësitë, malli për vendin e lindjes dhe për njerëzit e afërt është turbulluar nga një jetë e përditshme jo gjithmonë e shtruar. Në një përvjetor, të gjitha këto duhen menduar. Harresa do të ishte një gabim i pafalshëm. Edhe sepse, siç thotë Brookner-i, “…gjersa në do t’i kujtojmë gjerat, duke mposhtur kohën, ato do të shënojnë të ardhmen”.
Revista “Tej detit”, Leçe, maj 1994
Histori reale/ Kujtime nga qelia
“Nesër e ke pushim, hë?”
Amik Kasoruho
Kisha menduar se i kisha hedhur tej gjithë kujtimet e më shumë se gjysmëshekulli më parë. Por ato të gërryejnë dhe të aviten si për të kujtuar se jeta është një varg kujtimesh dhe ngjarjesh, të ngjashme me vargjet e qepëve të thata që ngulin nikoqirët në të plasurat mes gurëve të ballkonit a të qilarit, e kalimi i viteve nuk i zhduk, edhe pse zhvoshken e ndonjë prej tyre kalbet dhe rrëzohet për të mos u rikthyer kurrë më; i ngurtëson e u jep formë, si të jenë pengje stalaktitesh të varura në tavanet e shpellave të shpirtit. Jeta nuk është ajo që ke jetuar, por ajo që kujton dhe si e kujton për ta treguar atë. Të vjetrat dhe të rejat janë në një lojë të ngjashme me dëshirën për të jetuar dhe me hapat drejt fundit, që vijnë duke u pakësuar.
Në moshën time, ngjarjet e vogla bëhen të mëdha, ato të mëdhatë zhbëhen e pikëllohen para pafuqisë për të ndalur kohën. Kur gazetarja më kërkoi një ese për ditët e fundit të vitit, mendja më shkoi te kufiri i çdonjërit vit dhe rëndësia që merr kjo ndarje në bilancin e jetës. Çfarë ke bërë për vete? Për njerëzit? Për vendin tënd?
Oh, kam bërë një gjë që do të doja ta bëja para njëzet vjetësh: kam vënë flatra dragoi dhe kam kapërcyer detin në gjithë largësinë e tij. Nga brigjet e panjohura dhe të huaja renda në vendin tim, jo për të thyer dritaret e qelive të atij burgut të famshëm diktatorial, por për të qenë pranë njerëzve të mi, me kujdesin dhe maturinë që fjala dhe mendimi të kenë dëlirësinë e zogjve në fluturim, me mençurinë e pemës që lëshon rrënjë e krijon rrathët e saj vit pas viti. Kujtimet janë hije që nuk mund të shiten, sado të mundohet dikush t’i blejë shtrenjtë.
Unë erdha në vendin tim bashkë me to. Është “torba” e vetme që nuk e lagu dot deti i largësisë dhe nuk e dogji dot malli.
* * *
“Nesër e ke pushim, hë?” Ishte zëri i gardianit, natën e ndërrimit të vitit 1949, kur hapi dritarezën dhe më zgjati tasin me çorbë. Nuk e mora vesh ç’deshi të thoshte. Pastaj e pyeta: “Pushim? Pse pushim?” dhe ai, duke shprehur njëfarë habie m’u gjegj: “Si pse? Nesër fillon Viti i Ri! Nuk punon njeri nesër”. U ktheva dhe u ula në dysheme. Nuk kisha ndier heshtje më të thellë e më të plotë. Nuk dëgjoheshin gërvima birucash të hapeshin e të mbylleshin, nuk dëgjoheshin hapa të rëndë këpucësh ushtarake nëpër korridor dhe, çuditërisht, nuk ndjeva shqetësimin e çdo dite: “Tani do të vijnë të më marrin!” Hetuesia ishte bërë njëfarë trokitje e orës, sikur të rrëfente se kaloi një ditë, erdhi dita tjetër.
Ndryshe nga çdo atmosferë feste, qelitë u mbështollën nga një qetësi e mbushur me kujtimet e secilit. Dikush kujtonte fëmijët, gruan, tokën, shtëpinë. Secili duhej të mbetej vetëm në botën e tij, së cilës kujtimet i jepnin përmasa të reja. Ndërsa unë që sapo kisha mbushur shtatëmbëdhjetë vjet, para një muaji, kisha shumë pak kujtime. Ëndrrat ishin vrarë, ose, nëse ndonjëra rrëshqiste nga ndonjë cep i mendjes sime, dridhej në heshtje prej frikës.
* * *
Një natë kryeviti në Burrel. Të ndryrë në një kaush, e pritëm atë natë të trishtuar, ndoshta edhe si kishim pritur të gjitha netët e tjera, sepse, në thelb, nuk kishte asnjë ndryshim prej tyre: e dinim që ishte nata e fundit e vitit, por asgjë më shumë. Ditën edhe mund ta merrnim me mend sa ishte ora: hapja e dyerve për shëtitjen e mëngjesit, leximi i gazetës, ndarja e kaçamakut të drekës apo të darkës, por pastaj asgjë më. Dikë edhe e kishte zënë gjumi. Nuk e priste ndërrimin e viteve. Në fund të fundit, ç’rëndësi kishte?
Edhe Viti i Ri do të futej në vargun e viteve anonime dhe monotone të burgimit. Një tjetër ua kishte ngulur vështrimin hekurave të dritareve rrëzë tavanit: sa mund të jetë ora? A thua është afruar Viti i Ri? Edhe sa do që të vijë? Nuk dëgjoheshin zëra: ishte e ndaluar të bisedoje pas orës 21:00. Ndoshta secili fliste me veten. Apo me kujtimet.
Një zë, andej rrëzë dritareve, në një shenjë kohë, pëshpëriti: “Erdhi! Viti i Ri erdhi!” Ne që ishim zgjuar, kthyem kokën nga ai si të donim ta pyetnim: “Si e more vesh?” dhe ai, duke na shikuar me njëfarë qortimi (“Po pse nuk e dëgjuat?”), sikur të ishte një gjë fare e thjeshtë, na u përgjigj të gjithë neve: “U ndërruan rojat…”
* * *
Me shumë kurajë duhet për të harruar, sesa për të kujtuar. E mua më mungon kjo kurajë ose nuk e dëshiroj, për sa kohë ora shënon gjithmonë një ditë më pak në jetën time. Tashmë jam ulur në trungun e jetës sime dhe kërkoj diku, mes plasave të dheut ndonjë filiz të ri, të lëngshëm, të gjelbër, jete. Kam nevojë të përkëdhel. Rrudhat e lëkurës së dorës sime kanë nevojë të ndiejnë atë njomështirë, për sa kohë nuk janë ndërruar ende rojat.
