Kur ‘ironia’ bëhet alibi: Rama, starchitect-ët dhe ‘The Albanian Files’
Nga Vincent Yūsui van Gerven Oei, The Albanian Mechanism
Në mënyrë jo të habitshme, gjatë fundjavës ka pasur shumë pak reagime ndaj artikullit tim të javës së kaluar nga arkitektët ndërkombëtarë në “The Albanian Files”, pavarësisht ftesës sime të mirë për të reaguar. I vetmi që gjeti kohë të më përgjigjej ishte Martin Sobota nga Cityförster, i cili, në kontributin e tij në publikimin e sipërpërmendur, shkruan
Ne u magjepsëm nga pyetjet rreth mënyrës se si bregdeti i fundit i pazhvilluar i Mesdheut mund të zhvillojë një model të ri, në vend që të bjerë pre e turizmit masiv grabitqar që në fund shkatërron atë që kërkon të shfrytëzojë.”
Por në vend që Sobota të fliste publikisht kundër shkatërrimit nga “turizmi masiv grabitqar” që po shkatërron aktualisht bregdetin shqiptar, ai më shkroi një email në holandisht:
“Oh Zot, Vincent. Ndoshta i njeh esetë e Reinier-it. Ky shkrim është natyrisht ironik. E kuptoj që përballë ngjarjeve të fundit humbet sensin e humorit, por e di gjithashtu me siguri që Reinier nuk dëshiron të anulojë zgjedhjet apo ta ngrejë Ramën në mbret. Dhe sigurisht as ne nuk duam këtë.
Për t’iu përgjigjur pyetjeve të tjera: “Ne kurrë nuk kemi paguar para apo dhënë përfitime për zyrtarë qeveritarë, ne e bëjmë gjithë punën tonë mbi bazën e faturave dhe transfertave bankare zyrtare dhe, sa të jetë e mundur, bëjmë verifikime mbi klientët tanë.”
Paragrafi i fundit standard ishte në anglisht, pa dyshim i dërguar nga këshilltarët e tij ligjorë dhe i kopjuar direkt në email. Njeriu pyet veten çfarë do të thotë për të të bësh “verifikime” për klientin e tij Gjikuria shpk, keqpërdorimi i subvencioneve bujqësore të BE-së nga e cila është publikisht i njohur.
Sidoqoftë, argumenti “por ishte ironik” është bërë kundërpërgjigjja e preferuar e komunitetit të “starchitect”-ëve (të quajtur edhe “art army” ose “arch army”, sipas grupit të tyre në WhatsApp), dhe madje edhe kryeministri Edi Rama e përdori këtë mbrojtje në podcast-in e tij gjatë fundjavës:
Ky libër quhet “The Albanian Files”. Është një nga librat më të rëndësishëm që janë botuar vitet e fundit në fushën e arkitekturës dhe planifikimit urban në Evropë dhe në botë. […] “The Albanian Files” është sulmuar nga inkuizicioni revolucionar – nuk mund ta quaj intelektual, sepse nuk është – ndërsa nuk është libri im, dhe nuk është një publikim i kontrolluar nga unë. Unë vetëm kam shkruar parathënien. […]
Sigurisht ka gjëra që mund të diskutohen, por të çmontosh një publikim të tillë, sikur të ishte Revolucioni Kulturor Kinez, dhe pastaj të kapesh pas një teksti që është auto-ironik i një arkitekti që përfaqëson një nga studiot më të mëdha në historinë e arkitekturës bashkëkohore, OMA, e themeluar dhe drejtuar nga legjendarja Rem Koolhaas, kjo i kalon të gjitha! […]
“Ky libër quhet “The Albanian Files”. Është një ndër botimet më të rëndësishme që kanë dalë në vitet e fundit në dritën e skenës së arkitekturës dhe zhvillimit urban në Europë dhe në botë. […]
“The Albanian Files” është vendosur në shënjestër nga inkuizicioni, se s’mund ta quaj dot intelektual, se nuk është intelektual, por nga inkuizicioni revolucionar i protestës, ndërkohë që nuk është libri im dhe nuk është një botim i kontrolluar prej meje. Unë thjesht kam dhënë aty një kontribut me një tekst parathënës. […]
Patjetër që ka gjëra të diskutueshme, patjetër që ka gjëra të debatueshme, të kritikueshme, çfarë të doni, por që t’i qepesh një botimi të tillë, njësoj si të ishte koha e Revolucionit Kulturor Kinez dhe, mbi të gjitha, pastaj të kapesh me një tekst, i cili është një tekst autoironik i një arkitekti që përfaqëson njërën prej studiove më të mëdha në historinë e arkitekturës bashkëkohore, studion “OMA”, të themeluar dhe të udhëhequr nga legjendari Rem Koolhaas, ky është kulmi. […]
Kjo letër është kthyer përmbys. Megjithatë ajo tregon se libri në fakt është krejtësisht i lirë, pa kontroll. Të gjithë kontribuesit kishin liri të plotë në kontributet e tyre. […] Letra e Reinier de Graaf është provë e kësaj autonomie. […] Duhet ta njihni autorin; ai ka një stil ironik, satirik dhe hiperbolik të njohur globalisht, që e përdor në punën e tij.
[Letra] s’ka lidhje fare me ndonjë thirrje reale për t’u bërë mbret, është kthyer kokëposhtë, por tregon që, në fakt, libri është tërësisht i lirë, i pakontrolluar.
Të gjithë autorët, pra të gjithë pjesëmarrësit, kanë pasur pavarësi të plotë në dosjen e tyre… [Letra] e hapur e Reinier de Graaf është një dëshmi e kësaj autonomie. […]
[Duhet] njohur autori… Ka një stil botërisht të njohur ironik, satirik, paradoksal, hiperbolik, mjete që ai i përdor në punën e tij.
Si Sobota ashtu edhe Rama vënë në dyshim nëse unë “e njoh autorin”. Prandaj për ta njohur, ndoshta mund të shohim gjëra të tjera që De Graaf ka thënë, për shembull gjatë konferencës Bread and Heart në vitin 2025 në Tiranë.
De Graaf shfaqet në panelin e parë që trajton temën e dështimeve, së bashku me Freek Persyn nga 51N4E.
Menjëherë pas fjalës hapëse të Ramës që i uroi mirëseardhjen “ushtrisë së artit”, ushtrisë së tij të fuqishme, flet De Graaf që përshkruan konferencën me fjalë pompoze si “bajram i shpirtit”, “sakrificë e egove”, “gjeometri e përkatësisë” dhe “një bast i guximshëm mbi arkitekturën”.
Ndërsa Persyn, rindërtimi prej të cilit i Sheshit Skënderbej është aktualisht nën hetim nga SPAK, nuk arriti dot të fliste gjatë në minutat e para, pasi ishte i prekur deri në lot nga rapsodia e Ramës:
“Siç mund ta shihni të gjithë, jam shumë i prekur nga ajo që sapo u tha dhe nuk mund ta fsheh.”
Kur moderatori e pyeti çfarë ishte kaq prekëse, Persyn, i cili ka projektuar vilën private të Ramës, zyrën e tij si dhe vetë ndërtesën ku mbahej festivali, tha:
“Ajo që më prek është se ndjej që këto fjalë [të Ramës] janë të vërteta.”
Ai përlotet. Në sallë shpërthejnë duartrokitje të fuqishme.
“Fakti që ai [Rama] është në gjendje të artikulojë të njëjtën gjë që unë ndjej është… i rrallë.”
Rasti i vetëm i ngjashëm që unë njoh për këtë lloj shfaqjeje publike emocionale ndaj fjalimeve të një politikani shqiptar janë kronikat komuniste të adhurimit popullor ndaj ish-diktatorit Enver Hoxha.
Në fjalët e tij, Persyn nuk duket si një arkitekt “autonom” apo “i pavarur”, por si dikush që ka investuar gjithë karrierën e tij, ndoshta edhe një pjesë të madhe të identitetit dhe mirëqenies së tij emocionale, tek Shqipëria dhe marrëdhënia me udhëheqësin e saj të madh.
Duke qenë se paneli supozohej të ishte mbi dështimet, ndoshta nënvetëdija e Persynit e tradhtoi… por po e lë me kaq.
Dua vetëm t’i them, Freek, nëse po e lexon këtë artikull: terapia është një opsion i mirë.
De Graaf, i cili pas fjalëve të Persynit ndjen se nuk mund të mbetet pas tanimë që emocionet janë kaq të forta dhe padroni qëndron përballë tij.
Duke vështruar panelin ai thotë: “Edhe unë jam thellësisht i prekur, edhe pse mund të mos i shfaq në sipërfaqe shenjat e të qenit i prekur në të njëjtën mënyrë siç sapo e tregoi Freek. Jam i prekur, por më shumë se kaq jam çuditërisht i habitur nga Shqipëria.”
Ai më pas vazhdon të rendisë një sërë klishesh për të cilat është “i habitur”, të cilat nuk e meritojnë t’i përsëris këtu.
Pyetja ime është: edhe këto fjalë janë ironi? Në video ai duket mjaft i sinqertë.
Le të lexojmë, në fakt, vetë fjalët që zgjedh De Graaf, ky satirist dhe ironist me famë ndërkombëtare, që sipas kryeministrit tonë kënaqet me hiperbolat, kur shkruan në manifestin e tij të fundit Architecture against Architecture:
“Çështjet më të mëdha shoqërore që ndikojnë arkitekturën – të njëjtat çështje që ndikojnë çdo profesion tjetër – nuk ishin puna jonë. Kjo deri sa bota na i imponoi si punën tonë. Në mënyrë të qartë dhe pa mëdyshje. Koha më në fund po e vuri para përgjegjësisë arkitekturën, duke i treguar se ajo është shkëputur nga realiteti.”
Këto fjalë nuk më tingëllojnë aspak ironike. Por është befasuese që De Graaf, tashmë që shqiptarët po përballin në masë ndikimin shoqëror të profesionit të tij, ka zgjedhur të heshtë.
Ndoshta ai është po aq i shkëputur nga realiteti sa kolegët e tij, pavarësisht fjalëve të tij provokuese?
Në të vërtetë, siç vëren vetë De Graaf, “Arkitektura në formën e saj aktuale ka humbur çdo besueshmëri.”
Atëherë pse duhet që ai të jetë “thellësisht i prekur” me fjalët e Ramës, i cili pretendon pikërisht të kundërtën e asaj që shkruan De Graaf?
A nuk duhej De Graaf – nëse do të ishte besnik ndaj fjalëve të veta – të ishte ngritur gjatë festivalit Bread and Heart dhe të kishte deklaruar me zë të lartë se kryeministri shqiptar po fliste marrëzira?
Jo, sigurisht që jo, sepse De Graaf dëshiron të ndërtojë edhe më shumë në Shqipëri dhe të fitojë para për veten dhe firmën e tij, pavarësisht nga burimi i atyre parave.
Siç pranon vetë De Graaf, “ironia lejon një shmangie të pafundme nga përgjegjësia”, dhe pikërisht këtë shmangie po përdorin si mbrojtje Sobota, Rama dhe të gjithë ata në grupin Ushtria e Arkitektëve në WhatsApp që po punojnë për të gjetur retorikën e duhur që do të ndalë këtë katastrofë të marrëdhënieve publike.
Por ata gabohen trishtueshëm: asgjë nga ajo që ata bëjnë nuk është ironi — e gjitha është hipokrizi.
