Hilda Hilst, “Markezi dë Sadë” i Brazilit

 

 

Hilda de Almeida Prado Hilst (21 prill 1930 – 4 shkurt 2004), e njohur si Hilda Hilst, ishte një poete, skenariste dhe romanciere braziliane, trilli dhe poezia e së cilës shpesh ka tërhequr tema të intimitetit delikat, njëherazi duke adresuar çështjen e marrëzisë e duke përfshirë aty edhe ngjarje të mbinatyrshme. Disa nga veprat e saj të fundit përfshijnë elemente të realizmit magjik.

Hilda Hilst shkroi për më se 50 vjet. Ajo, me punën e saj, fitoi çmimet më të rëndësishme letrare të Brazilit. Puna e saj vijoi në faza të ndryshme: e nisi si poete, duke botuar “Parandjenja” (Presságio) në 1950-ën; në 1967-ën nisi të botonte dhe të vinte në skenë pjesë dramatike; dhe kaloi në prozë në 1970-ën, me tekstin e saj eksperimental “Fluxo-Floema.”

Gjatë karrierës, duke nisur nga 1958, me Adoniron Barbosa, muzikantët kanë përzgjedhur poezi të saj për t’i kthyer në këngë. Në 1962-shin ajo fitoi çmimin “Prêmio PEN Clube of São Paulo”, për “ Shtatë këngët e Poetit për Engjëllin” (Sete Cantos do Poeta para o Anjo). Më 1969-ën, drama “Xhelati” (O Verdugo) fitoi çmimin “Prêmio Anchieta”, një nga më të rëndësishmit në vend për kohën. Shoqata braziliane e kritikëve të artit e vlerësuan “Trillimet” (Ficções ) si librin më të mirë të vitit. Më 1981-shin, Hilda Hilst fitoi Çmimin e Madh të Kritikës ( Grande Prêmio da Crítica) për “Bashkësia e Veprës” (Conjunto da Obra), po nga Shoqata braziliane e Kritikëve të Artit. Në 1984-ën, Dhoma Braziliane e Librit (Câmara Brasileira do Livro) i akordoi çmimin “Jabuti” për “Këngë të humbjes dhe parapëlqimit” (Cantares de Perda e Predileção) dhe në të njëjtin vit i njëjti libër pretendoi çmimin “Prêmio Cassiano Ricardo” nga klubi i Poezisë së Sao Paolos. “Rútilo Nada”, “Shkëlqim asgjëje” i botuar më 1993, mori çmimin “Jabuti” për tregimin e shkurtër më të mirë dhe në fund, më 9 gusht 2002 ajo u vlerësua në edicionin e 47-të të Çmimit “Prêmio Moinho Santista” në kategorinë e poezisë.

Nga viti 1982 deri më 1995 Hilda mori pjesë në Programin e Artistit në Rezidencë në Universitetin Shtetëror të Campinas-UNICAMP. Qysh prej 1995-ës dosjet e saj personale gjenden në këtë universitet dhe janë të disponueshme për kërkim e studim në të gjithë botën.

Në disa prej shkrimeve të saj Hilst trajtoi çështje të debatueshme politike dhe sociale, si sjelljet e turpshme, homoseksualiteti dhe incesti. Tetralogjia që përfshin “Ditari rozë i Lori Lamby-t dhe Rrëfime qesëndisje”. “Tekste groteske” (1990), “Letra të një joshësi” (1991) dhe “Bufólicas” (1992), përfshin material haptazi pornografik, për të mos thënë pornografi në vetvete. Ajo ka eksploruar edhe çështje teologjike në veprën e saj.

Deri në vdekjen e saj më 2004, shkrimtarja braziliane kishte marrë një numër të madh të çmimeve më të rëndësishme letrare të vendit të saj, Brazilit, dhe kishte botuar më shumë se 12 libra me poezi, dramë dhe fiksion. Ajo çka brazilianët menduan menjëherë lidhur me emrin e saj, sidoqoftë ishte fama që buroi nga ajo çka kritikët e etiketuan tetralogjia pornografike e Hilst-it gjatë viteve 1990-1992, me romanin “Letra nga një joshës” i cili u konsiderua si kryevepra nga të katërta.

Megjithatë akuzat për pornografi, të cilat Hilst nuk i mohoi, pak i qasen talentit të saj të thellë dhe shpirtit artistik në tërheqjen e një mënyre, që mund të shfaqet armiqësore ndaj artit. Te “Letra nga një joshës” Hilst angazhon ligjërata të shumëfishta, stile, forma dhe regjistra, duke përfshirë ato të një tradite epistolarë libertine, duke evokuar vepra nga Pierre Choderlos de Laclos apo Merkezi dë Sadë si edhe pararendës modernistë dhe modele të fundit të shekullit XX, për të krijuar një tekst polifonik postmodern që kapërcen kufijtë e romanit tradicional realist.

 

 

 

 

 

PRELUDE TË THELLA PËR HARRAQËT E DASHURISË

 

Hilda Hilst

I

Merrmë! Goja jote prej lini mbi gojën time

I rreptë. Më merr tani, më parë

Përpara se mishi të shpërbëhet në gjak, përpara

Vdekjes, i dashur, vdekjes sime, më merr

Shëtite dorën tënde, frymëmerr ajrin tim, gëlltite

Në kadencë agoninë time të errët

Kohë e trupit kjo kohë, urie

Nga brendia. Trup që njihet, ngadalë

Një diell diamantesh ushqen mitrën

Qumështi i mishit tënd, imja

Arratisje.

E mbi ne kjo kohë e ardhme thur

Thur rrjetën e madhe. Mbi ne jeta

Jeta derdet. Ciklike. Rrjedh.

Zbulohesh i gjallë mbi një lojë të re

Urdhërohesh. E unë e shpërbërë në ujë: dashuri, dashuri

Përpara murit, përpara tokës, duhet

Duhet të bërtas fjalën time, një ijë e magjepsur

Në pëlhurën e ngrohtë të një shkëmbi. Duhet të bërtas

Them për veten time. Por në krahun tënd shtriqem

E paanë. E purpurt. E Argjendtë. Delikate.

 

II

Prek. Ballin. Krahun. Shpatullën.

Magjepsja e thellë e supit.

Lëndë fëmije balli yt dhe unë

Pjekuri, mungesë në të çelëtat e tua

Pasuri.

Mjerë, mjerë unë. Ndërsa ecën

Në krenari të kulluar, unë tashmë jam e shkuara.

Ky ballë që është imi, i mrekullueshëm

Prej dasmash e altarësh

Është aq i ndryshëm nga balli yt i shkujdesur.

Prek. Dhe vetëm jetoj pak

Dhe vdes. Mes tokës dhe ujit

Ekzistenca ime amfibe. Shëtit

Mbi mua, dashuri, dhe korr atë që më mbetet

Luledielli mbrëmësore. Degë e fshehtë.

 

 

 

 

Box gri

Antonio Machado (1875-1939)

 

SYTË

I

Kur i vdiq e dashura

në shtëpi u pat ndryrë

dhe vendosi të plakej

fill i vetëm me kujtimin dhe me një pasqyrë

ku ajo shihej një dite me diell.

Mendoi se do të mund ta ruante,

si koprraci në arkë ar e argjend,

gjithë të djeshmen në një copë pasqyrë

dhe kohën ta ndalte në vend.

II

Viti u mbush dhe kaloi.

Si i kishte sytë, – pyeti, – ngjyrë kafe a të zes?

Të kaltër? Të gjelbër? Të hirtë?

Si i kishte, o Zot, ç’është kjo harresë?

III

Një ditë pranvere doli në rrugë

për të shëtitur heshturazi zinë dyvjeçare

me zemër të ndrydhur… Kur

te qemeri i errët, në një dritare,

pa të ndrisnin dy sy. Asgjë nuk tha,

uli të tijtë dhe vazhdoi rrugën…

Krejt si ata!

Shqip: A. Plasari

 

 

 

 

(Dy ose tri kolona anash)

 

Post mortum/ Poezia e frymëzuar nga Esenini, Pushkini apo Gëte që e shndërruan përkthyesin Jorgo Bllaci në një qelq të mbushur me ndjenja. Sjellim më poshtë në kujtim të poetit një pjesë nga krijimtaria e Bllacit, të përmbledhur në disa vëllime me poezi, ndër të cilat “Ligjërimet e pyllit” (1964) dhe “Epika e trëndafilave” (1990). Ndërsa janë emblematike shqipërimet nga Shevçenko, Pushkin, Esenin, Gëte etj., si dhe vepra në prozë, midis të cilave romanet “Rudini” dhe “Ujërat pranverore” të Turgenievit, si dhe disa libra me poezi për fëmijë

 

 

Më vjen turp të qaj i heshtur…!

 

 

Jorgo Bllaci

 

Dy hapa larg

 

Dy hapa larg e vite për t’arritur

Atje ku bujarisht fal jetën djell i ndritur

Atje ku po na qajnë për së gjalli

 

Dy hapa larg, dy hapa larg metanë

Pas mureve të lagësht e të errët,

po na vajton liria, që prej saj na ndanë

sepse më fort e deshëm nga të tjerët!

 

Dëshirë

 

Më vjen turp të qaj i heshtur,

si një shelg përbri moçalit!

Dua të gjëmoj pareshtur

Porsi lisi majë malit.

 

Rreth kurorës, shpesëria

Le të mos me cicërojnë

Që prej zgavrave të mia

shkabat të të vigjëlojnë.

 

Degët e fuqishme dua

të më tunden nëpër ere

Papushuar përmbi mua

borë e virgjër le të bjerë.

 

Sipër akujve të ftohtë

do të ngjitem der te retë

S’do më vijë keq në ndodhte

të zhuritem nga rrufetë!

 

Se n’u dashtë të zhuritëm

do zhuritem majë malit

Po s’do qaj e s’do nemitëm

i përulur, bri moçalit.

 

 

Të varri i tim vëllai

 

E di që më ke pritur, vëlla

E mbase dhe ke thënë me vete:

“Po ky njeri pse s’bëhet i gjallë? Ç’ka,

që thuajse në jetë,

nuk vjen këtu, së paku, për t’u çmallur?

 

***

S’i mbaj mëri për vitet e rinisë,

Që një nga një po m’ikin pa gëzim

As jetës plot andrralla, as dashurisë,

Që u tall ashtu siç desh me fatin tim.

 

Askend nuk e kujtoj për keq në botë, –

Në zemrën time shteg të mbyllur s’ka

Mjafton një fjalë e çiltër, fjalë e ngrohtë,

Që të më bësh prapë mik e prapë vëlla.

1967

 

***

Sa pisk e kam, sa dhembje ndiej, sa dua

Të më përpijë brenda dheu i zi!

Oh, zgjate dorën sonte edhe mbi mua,

Të ngrohtën dorë, o mëma Shqipëri!

 

Jam i sëmurë, buza po më dridhet,

Këtu në gjoks diçka më shpon, si gjemb,

Një lëmsh, nj’i fortë xhung në fyt më mblidhet,

S’marr frymë dot, çdo pjes në trup më dhemb.

 

Një çast më merr në gjirin tënd të shenjtë

Të mbështes kryet e të qaj, të qaj,

Ashtu siç mund të qajnë, o mëmë e shtrenjtë,

Veç foshnjat dhe fajtorët e pafaj!

1964

 

***

Ti këdo mbi dhe do ta çuditje,

Mike moj, që s`vure mend një herë

Kur më sheh me vajza në shëtitje,

Pse sërishmi bëhesh pikë e vrerë?

 

Foshnjë ishe, foshnjë, mike mbete,

Ndonëse për dikë tani je grua

Ç`dreqin ke, ç`tu shkrep pas kaqë vjetësh,

Qe xheloze behesh prap per mua ?

 

Unë kurrë ty s`ta kam rrëfyer

Brengën, që në shpirt mezi përmbaj

Dashuria, dashuri e fyer,

Gur më bën e nuk më lë të qaj

 

Ja kështu, moj mike, qenka jeta

Ndodh që nganjëherë, për çudi,

Lodhet prej mësimeve të veta

Edhe bëhet foshnjë porsi ti.

 

Ne s`e qeshim tekanjozen jetë,

Po kur ne gabojmë, ajo harron

Ndonse marrëzira bën dhe vetë,

Rëndë ne na tall e na ndëshkon.

 

Mike, që më bërë të trishtuar

Të të qesh, as që më shkon ndërmend

Eshtë i gjerë shpirti i përvëluar

Ka një vend dhe për gabimin tënd!

 

***

Ne fshehtazi shkëmbejmë shpesh vështrime

Po sot një hon i thellë po na ndan;

Në fund të tij, si foshnjëzë jetime

Me dhembje dashuria jonë qan

 

Pa ditur se përse, pa lot, pa fjalë

Pa puthje, në u ndame nëpër terr

Pasionet u ronitën me ngadalë

Dhe humbën në një mjegull plot mister

 

Dhe sot, që me pendim, me mall a vojtje

Të shkuarën sikush në shpirt përmban

Ne heshtim kryeulur e me drojtje

Si vjollca, anës honit që na ndan

1961

 

***

Brengën e madhe mbyta në një gotë;

Si qenkam dehur sonte s’e kuptoj!

Për gjërat më të bukura në botë

Sa më pëlqen të rri e t’ëndërroj

 

Sa më pëlqen gazmor t’i bie lirës

Po ku të lë mendimi të dëfresh?

Demon, demon i madh i hapësirës

Akoma ti kërkon të më gënjesh?

 

Ti po ma nxin me brenga djalërinë

Ti po m’i shqyen brinjët, po më ç’mend,-

Ose më kthe sërishmi qetësinë

Ose më sill këtu tërbimin tënd!

 

Se do t’i qepem qiellit kësaj nate

Për flokësh ta kap hënën e më të

Të sillem hapësirës së pamatë

E të mos zbres mbi tokë kurrë më!

1957

Share it :