“E di se punimet e këtij libri kanë mjaft errësi e që vazhdojnë të jenë të tilla edhe pas leximit të vëmendshëm…” Midis subkoshiencës dhe horizontit të hapur prej mendimit poetik, Zef Zorba na ka lënë të vetmin vëllim poetik, “Buzë të ngrira në gaz”, të shkruar në fshehtësi në diktaturë dhe pa botimin dhe ribotimin pas saj; homazh – prej janarit 1993 mbushen 20 vjet nga ikja e poetit
Zef Zorba
Kur mbetesha vetëm me ty
(Dimër, 1946)
Kur mbetesha vetëm me ty,
o zemra ime,
netësh të mbarsura me stuhi,
mërgime kujtesash në atë dhomën e gjatë,
pa dritë.
Anë-mbanë ndërtesa golle se ç’kumbonte
sajimesh
që një mbas një
ndeheshin palë e palë
mbi mua, kapitur gjumi në shpinë
me më ba dëshirash një trupore pjalmi mortore.
Tjera blerime
– Terezës –
Si lule dyelli gjethet,
veshur me vapë e t’zberë
e nuk lëviznin…
e merrnin frymë me zor…
e… oh…
S’andejmi
ku paskeshin ngelur kujtesë brymore
zgjohen flauri
tjera blerime,
rinore.
(A të kujtohet? Atë verë
burimet heshtja na i trazonte.
këndoja vijat e fatit
në dorën tënde flakë.
Endeshim rrugësh të çuditshme,
pa folë.
Pastaj n’teatër: një Gjido
i larë në djersë
përpëlitej i falisur.
Ti shkuleshe n’gaz me të madhe,
por në sy të vetëtinte
stuhia e Shtatorit…
A të kujtohet?)
Pa element
Sado që të largohemi,
O dhimbje,
Mos ti cektohesh?
Ç’e mjerë
Kënaqësia jonë
Dritshkurtër
Lule-crrule
Mbi trotuar
trokasin
porsi tak-tuke
takat e tua të larta
kur kthehesh ti – elegante –
prej takimit.
Një sy-bojqielle
-ndër duar një tavë me speca –
shtangon e mpirë
e të han me sy.
Unë prej tavernës ju vërej
që rakia s’ma shuan mëllefin
vajzukja:
një lule me crrule
e ti:
një crrule me lule.
Eja me ne
Derën teksa e çele,
por drita brenda nuk hyri.
Në pikëllimin e dhomës së murme
gazi yt mërgohet i plogët;
të zverdhet fytyra kujtimesh
si ditë e trishtë nëntori.
(Ah, ata sy të vakët
ku ndehen tash agime t’mekura!)
Derën teksa e çele,
por terri jashtë nuk doli.
Me vozitje të ngathët
mendimet shakull po të struken
ndër varret larg, pirgje shtrigane,
që zemrën ta kanë zatetë
e nuk të lane
me pa me sy,
gojën m’e çelë në këngë.
Ti s’don të jetosh me ne.
A sheh si pika e zhegut
dëshirat na i përcëllon?
Si thahemi dushk për një pikë dashuri
kur diku tutje nise e flakëron
vetëtima vetmitare?
(Sa kem kaluar kësi shtigjesh!)
Ngeshem nuk bën me vdekë.
E di? Dimrash që shkuan
sa mbetën rrugësh prej nesh:
i kaltërti thëllim
ua ngrinte buzën në gaz.
Ti qan. Të vika era mort:
ai që ti doje të la qyqare.
Eja, eja me ne.
Brejmë hekur ne me dhëmbë,
kërkojme,
pëlcasim,
– lajnë faqet tona lot e gjak ?
ani, kërkojmë.
Dhe e dijmë: ku shuhet melankolia
e heshtet mjerimi,
atje zë fill jeta vigane,
jeta pa kob,
flakë, ëndërrtare,
me dëshirë paqe të thepisur,
dëshirë e vrazhdët për dreq.
Gjëmon hare prej gjoksesh tona
mbuluar me plagë.
Baladë dritash për Lalin
– poemë –
Lai, vitet që për ty janë histori,
për ne nuk janë ashtu t’papërcaktueme.
Pse na, kuptom, i kemi pasë jetue
me mish e shpirtë,
po ashtu si po i jetojmë tani të tutë
përmes ndo’j vargu o’j harmonie prekëse
e shtëllunga përftyrimesh
që brofin (e nemosë pavetëdije) marramendëse
e të përflakin ty në atmosfera,
sdo mend të pacemtueme,
ndaj t’bamuna lamsh,
e, herë mbas here mue, befas më kthejnë
n’aso libime dritash
ku m’gjenin strehë ngushllimet
e mbase botëkuptimi, ku mbrehej çdo pikësynim
edhe pse jo i zgjidhun fizikisht.
Për dritat, Lai, desha të tham, që kam takue,
me të cilat shoqnohesha gjithmonë,
dritat që si i desha prap i due.
Ato të parat nuk kanë qenë si të zakontat
si ato që shkenca i përshkruen
çvendosje atomesh e elektronesh
ato qenë plazëm e papërpunueme,
por ç’ngrohtësi!
Ndër duert e njoma
acari mbretronte, por fëmija
mbështillesh prej duhme ngjyre të çiltë
e zani t’ambël mjaltë te kryet e shtratit
që e përcillte tej zbulimeve të qiellit
n’mija refrene mitesh anakronistike,
e n’kuaj që ngisnin revan n’për kaltërsi
e e zbrisnin mbi prozhmie pemësh çokolate
që kishte kurdoherë po t’njajten shije të
gjiut,
hem t’athet, hem dashunore.
E mandej drita u shtjellue në parametra
fatesh që ndryshonin sa herë këndellej stina:
ferkoje njëherë sytë e e tashmja
s’përgjasonte
me të kaluemen ma,
e zemrën ta ndrydhte keqardhja e braktisjes
se çfarëdo pellgu të sajuem jo pa mundim,
(ruejtsi i patave në breg të moçalit në Durrës
kur m’bani udhambarë me dorë
mue në maje të kamionit me tesha,
ai shoku i vrapimeve me biçikletë
që vdiq prej polmonitit e ia vendosën mbi krye
kunorën me shemshir e lule pjeshke,
krekosja kur me bandë kalonim
për nën dritare të saj e pikërisht aty
unë kisha kontrapuntin solo me saks:
ajo çupa tejet e dobët,
por që kërcente në konop si balerinë
sado që ritmi të përshpejtohej
e s’bante një hap gabim.)
E prap se prap
në tjera gjurmë më joshte aventura
jashtë sferave që, kush e di, përse aq vrik
shterronin
e në përputhje me afshet djaloçare
të mbrujtuna lëçitjesh e zmadhimi
mendor e fiziologjik.
Sa patën qenë e sa vezullonin dritat
nëpër të cilat u përshkova,
kush i mban mend të tana?
Ç’asht e vërteta shumë i treti zbehja
(e pra i patëm lbyrun sytë aq mirë
sa edhe këso ditë prap lotojnë.)
Por mbeten të pashueme do,
madje të ankorueme fort për fund të detit
stuhije çapërdisë po edhe mendimi
e ato s’më shqiten kurrë.
Kur ktheva njëherë n’vendlindje
(isha djalë pesëmbëdhjetë vjeç, por i topitun
mbramjesh shëtisja n’molo e vreja përmbi ranë
kristale kripe që shpërbanin
në vezullime pambarim
ndriçimet e fanarëve,
ose ndejun mbi shkallën guri të skelës
shiritat vetëtues që sa e ciknin
faqen e amullt prej Dubrote ringjallëse
mbi pluhun antarciti e njolla nafte të blera.
Kur dolëm prej stacionit të qytetit t’huaj
(ka qenë e para herë, e nata ishte e vokët)
na u shfaq papritmas sheshi
me reklame llampash neon shumngjyrash
që ndizeshin e fikeshin
n’ballë të shtëpive e mbi çati
e më ngeci fryma në fyt
këto llamburitje s’ishin si ato që kisha pa në filma
këto sikur prekeshin me dorë,
stërkalat e shatrivanit ne djemve
mbi këmishat doku tgjelbërta na vesonin
e mbi fëtyrat e nxime tymi të lokomotivës.
Në një musandër krijuem atelierin
ku prodhonim fotografi;
e llampa e kuqrremët
s’na i projektonte siluetat në mure,
por shoku mdukesh si t’kish dalë
prej një pikture të përgjakur rembrandiane.
E në mbramje mandej, kokë mbi kokë,
mbi haretë shestonim
atë udhëtim nëpër botë
tue përcaktue me hollësi sendet që do të merrnim
e ditët që do të qëndronim
në çdo qytet e në secilin vend.
Mandej u nxinë gjithë trotuaret
(përpëlitesh kafsha e zanun prej qarkut
e mbi kullë çekani rrihte monoton
edhe pse qiejsh vërtiteshin t’argjenta
e premtuese fortesat).
E kur? Tamam at’herë kur madhështore
e paplituese me qesëndi
qeshi së pari poezia
e u jepte frymë çinarëve të sakatuar
e gurve në Zallë të Kirit
Lai, prozhektorët përmbi palko
janë ma tërheqës se çfarëdo drite tjetër
Madje se edhe vetë qielli.
Unë i krijova
Mbase presioni atmosferik i naltë
ish ai aty që më duhej për mëshirime:
qoftë kur djaloshi hidhej
tej horizontit, o plaku zihej me Perëndinë;
e mbrapa deri vonë në pijetore
nëpër avuj alkooli lundronin herë dritë herë hije,
përzemërsitë e jonet përqethësisht të vërteta
të operistit shpupurishur flokësh.
…E perdja ra pa përfunduar akti,
Oh, mbase tani është vonë, një gjumë
gjithnjë e ma këmbëngulës po më troket
nqepalla.
Por vetëm drita s’ka mbarim
Si ajo drita përmbi kënetë aso ditësh gushti
kur mbushte qiellin anë për anë
me pala të pakufishme
të një flamuri gjigand
e gjithëfarë ngjyrash.
Veç drita s’ka mbarim.
29.03.1975
Tema e violës
(Ne, djemtë e vajzat e një mature)
Mbasditesh të tuguara,
e ndrojtur, një kitarë
një himn
kërkonte
ndër basa – një piskamë –
hije për ty që rrugësh tona bije
e zgjoje shqetësime
që dukeshin të pakapërcyeshme.
Në bebe të syrit të valavitej
petali i nje vjollce.
Por djemtë
shkapërderdhës
mes të rrugës përflakin kohë
– zafira
që kurrë më s’përtërihen.
E kush s’i gien më dot
e aq më pak qyqari maturant,
me kryet thelluar ndër shpatulla,
ai që asnjëherë s’i pati prekë me dorë.
Prej ballit flakurime
shituese t’vezullonin.
Vajzat pa mëshirë i çarsnin borzilokët;
mbi viza ferr-o-parrizesh litari
ajrin hukatte e pluhurin
e ato, syrreshkura, hynin n’elips
e dilnin të përzhitura.
Flokëve t’u vinte era myshk
me të përqethë.
Një gozhdë
Një gozhdë e ngulur thik në mur, një gozhdë
e ngulur thik në mur, një gozhdë e ngulur…
Një gozhdë e futur thellë në mur, një gozhdë
e futur thellë në mur, një gozhdë e futur.
Një gozhdë e mbetur thatë në mur, një gozhdë
e mbetur thatë në mur, një gozhdë e mbetur.
e ngulur thik…
e futur thellë ….
e mbetur thatë….
Raki e lirika
– Baladë –
O ndoshta angushtia, o veç nevoja
për hapësi më të madhe se dhomat,
të Djelash mbasdite na shpie në rrugë…
…e rruga qenkesh plym me njerëz që enden
poshtë e përpjetë, e njëri tjetrin shohin
shtrembër, pa fek ndër sy (sikur këqyren
statujat prej porcelani me kukullat
n’vitrinat e Mapos, në prak të Vitit tëRi)
Por ne vrojtimin tresim lart
ku rrezet e perëndimit përhudhen
akrobatike çati më çati;
rreze ato, të vetmet që ne kapim
pa cingërime t’ashpëra – frekuencat
tona mbi artin, estetikën, fjalën
e zorshme. E bota edhe mund të qeshet
për ne, kur shetitorja ka kaq femra
të bukura, me veshje prej najloni,
ku ijet valë-e-valë e ritmikisht
i përkundin; kur shihen asi burrash
të rëndë e me kostume gri të hapët
që të përshëndesin me ulje qepallash
(por që ka vlerë sa një shpërblim vjetor!)
Fytyra të përditshme… O ndonjë
turist që hulumton për ekzotikë
Arrën e Madhe, Tepen, Bezistanin
o skelën e liqenit me pulbardhat,
e që me një teleobjektiv njëqind
centimetrash, prej kulmit të Turizmit,
jep e merr të fotografojë së largu
Shpellën e Korbit në Cukal, o majën
e Veleçikut.
“Eh,po…”-ia bëre ti
e më nuk fole, pse për tjera fjalë
nuk paskërka nevojë as ironia.
Por s’u durova unë: “E pse nuk dalim
prej këtij vorbulli? Në qoshen e terraces
së Kafes, te parmaku, qenka bosh
një tavolinë.”- Dakord – ma miratove
ti… dhe ndenjëm.
Dikur erdh kamerierja
me gryksen blu, ku hëna dhe neoni
sajonin farfuritje të argjendta;
por pa gaz në buzë (e madje kujtova
mos, automat, ekspresi po na qasej;
a më kupton? Ekspresi vezëllues
që t’i lbyrë sytë, e mbrapa çfryn e qan.)
Nejse… Mbi tavolinën brune tonë
vendosi katër gota me raki…
Ti je i përmbajtur, unë aspak: bërtita:
“Duam dy raki, jo katër! dy raki…
e dy lirika…! – “Çfarë?!…” – shkrepi rrufe
e ra mes sheshit sa një obelisk,
pika çuditëse e saj… E trimijë
zemra shtanguan në vend, e dyfish sy
terrin zhbiruan përmbi çatitë, kush pati
dorën në xhep, te goja shpejt e çoi
një britmë për me ndalue. Më në fund,
me zë si gramafon, përsipër grykses
laraska çakarriti: “S’kemi.”
“Desha
me grusht t’i bija tavolinës (gotat
me pije do t’i kish përflakur në erë
siprina prej plastmasi) por ma ndale
doren ti, e mirë e bëre: “Nuk prish pune-
i the e sorra shkoi. Pastaj buzëqeshur
më fole si nën zë: “Mbase lirikat
janë brenda në raki…” Unë zura kryet
me grushta: si të mos kish ndodhur gjë
vozitja xixëlluese stërkeqej
(dhe e quejtkan “gjallëri”) e po harbonte
sërishmi nëpër bulevard, njësoj
me ankth, me po atë ëndërr që s’ia thonë
as vetes: frikë e mërtisur me qeshje
stereotipe manikinash parafine,
me xhupa blu, me organtina,
si ficka verdh… e sy pa kokërdhokë…
(Sikur asi Shtatori, kur karvanet
tona të mjerësh, përmes tyre i zvarritnin
e ata bënin kinse s’po na shihnin.
Pak kush na ndoqi – ndoshta s’u kuptuam
por sidoqoftë, u ftohëm që ngahera…)
Ti more një raki në dorë e unë
një tjetër. Në dy gotat mbi tavolinë
notonte nga një yll i bardhë, e dridhej,
e vezullonte….
Nuk e çuam rakinë,
por ulëm gotat: yjet u bënë katër.
“Ah, – thirra i shpërbërë – ah, si nuk vjen
sërish kamarierja, të na sillte
dhe njëqind gota tjera me raki.
ta mbushnim tavolinën plot me yje!…”
Ti prap ma miratove, por: “Ç’t’i bëjsh…”
the, dhe e përcolle fialën me nënqeshje.
Mbetem si dy qyqarë…
E kush e di
gjer kur kryevarë do të kishim ngelë
të mos na qasej papritur ai çifti
i huaj, i atyre që fotografonin
majat. Na erdhën pranë e po na lutnin:
“Can ëe join you in your table?”
Dhe u ulën
në dy karriget bosh. “Amerikanë?”-
ti ju drejtove.” No, nein, non, njet, no…”
shpejt u përgjigjën.
Ishte ajo si plazem.
Në flokët e lëshuar, si penda e korbit,
notonin marramendas blutë e Jonit,
e u vinte era mollë e manaferrë…
Faqet me duar mërtiste, por shkëlqenin
porsi fildish pas gishtash; e dy sytë
– dy buçila që shkëlqejnë mes borës, dy
ekrane stereoskopike ku shfaqen
me ankime saksofoni e tokë e qiell. –
“Shiko – më the – se ku i paska gjetur
lulet e jargavanit, edhe pse
tash në Korrik s’ka lule jargavani;
si në frymëmarrje i ndihet qartë dihatja
e ndeshjes në stadium, o një përqethje
vajzash që zgjat veç një të qindtë sekondi.”
Kish bluzën bojë orizi e gjithandej
me guaska, verdh e blu e manushaqe.
Ai vinte i hollë e i gjatë, madje më i gjatë
se çdo shejtnor i El Grecos. Pa ndërprerje
thithte llullën e tymi ia mbështillte
kokën për rreth, si brenda një aureole
të bërë me pluhur “spray” varaku t’imtë
që sytë ia mbushnin me shkëndija, e fjalën
ia tingëllonte si në ani kozmike,
qofshin për lutje, o për një gjemb mersine,
e për pajtim të foshnjës kur kjason,
o kur për valën flet që rërën lmon
me ëmbëlsi.
(Fragment)
