Driçim çaka
Studentët i kanë kërkuar Kryeministrit Edi Rama që të rikthejë propozimet e komisonit të reformës për arsimin e lartë
“Komisioni aktual është krijuar para diskutimit publik e nuk përfaqëson studentët dhe pedagogët e universiteteve publike dhe as shqetësimet e tyre”
Studentët paralajmërojnë sërish Ministrinë e Arsimit dhe qeverinë se javës tjetër do të nisin protestat në të gjithë vendin. Shkak i protestave është drafti për arsimin e lartë, që, sipas studentëve, jo vetëm cenon autonominë e universiteteve, por edhe të drejtat e çdo studenti. Në një deklaratë studentët i kanë kërkuar Kryeministrit Edi Rama që të rikthejë propozimet e komisionit të reformës për arsimin e lartë. Studentët janë shprehur se në protestat që do të nisin javën e ardhshme, nëse nuk do të ketë një reagim, do të kenë edhe mbështetjen e profesorëve e drejtuesve të fakulteteve të ndryshme.
Kundër rritjes së tarifave
Pak ditë më parë studentët u shprehën edhe kundër rritjes së tarifave të shkollimit, të cilat parashikohen në një nga pikat e raportit të parë. Studentët janë shprehur kundër raportit për arsimin e lartë edhe në pikën e krijimit të bordeve, të cilat do të menaxhojnë universitetet. Kjo, sipas tyre, është e patolerueshme, pasi cenon autonominë e institucioneve të arsimit të lartë. Në mbështetje të kritikave që kanë shfaqur studentët e Universitetit të Tiranës, kanë qenë edhe një pjesë e konsiderueshme e stafit akademik nga të gjitha fakultetet e këtij Universiteti, të cilët kanë shfaqur rezerva edhe ndaj skemës së financimit që do të ndiqet në bazë të performancës. “Komisioni aktual është krijuar para diskutimit publik e nuk përfaqëson studentët dhe pedagogët e universiteteve publike dhe as shqetësimet e tyre. Sipas nesh, një komision legjitim për reformimin e arsimit të lartë do të duhej të ishte produkt i një diskutimi të gjerë dhe intensiv publik i pikërisht këtyre dy aktorëve themelues të Universitetit. Në ketë mënyrë, komisioni do të përfaqësonte studentët dhe pedagogët, e do të reflektonte shqetësimet dhe zgjidhjet e tyre në formulimin e një drafti paraprak për reformimin e arsimit të lartë. Për më tepër, Drafti aktual nuk e ka seriozitetin e duhur nga ana formale të një dokumenti bazë për reformimin afatgjatë të arsimit të lartë. Dokumentit i mungojnë referencat studimore të domosdoshme për çdo raport, ka probleme drejtshkrimore, ka formulime të paqarta dhe hedh kuturu fakte dhe opinione personale të pavërteta dhe të pabazuara si për shembull: “Pagesat e studentëve. Deri tani këto pagesa kanë qenë minimale dhe si të tilla nuk janë bërë një përqindje e konsiderueshme e të ardhurave të universiteteve publike. Në të ardhmen komisioni vlerëson si të pashmangshme rritjen e kontributit të këtyre tarifave në buxhetin e IAL-ve”. Duke pasur parasysh se shkruesit e draftit janë figura akademike kjo është për të ardhur keq dhe duhet të dënohet publikisht”, – shprehen studentët.
Reforma në arsim/ Tetë propozimet e senatit të UT-së për reformën në arsimin e lartë
Të merren parasysh propozimet e raportit të Shoqatës Evropiane të Ligjit, Arsimit dhe Politikës të kryesuar nga prof. J. De. Groof, të përgatitur për ligjin aktual të arsimit të lartë.
Pas propozimeve që kanë bërë fakultetet e Universitetit të Tiranës, ditën e djeshme Senati Akademik i UT-së sugjeroi një sërë ndryshimesh për draftin e parë të reformës në arsimin e lartë. “Senati Akademik i UT-së vlerëson me përgjegjësi të madhe nismën për një reformim të arsimit të lartë dhe shpreh bindjen se është i nevojshëm një reformim i plotë si në aspektin struktural, kurrikular ashtu edhe në atë të organizimit dhe financimit”, – thuhet në një njoftim të Rektoratit të UT-së. Ndër sugjerimet kryesore është rishikimi i draftit, ku të merren parasysh propozimet e raportit të Shoqatës Evropiane të Ligjit, Arsimit dhe Politikës të kryesuar nga prof. J. De. Groof, të përgatitur për ligjin aktual të Arsimit të Lartë.
Propozimet
-Senati vlerëson nismën e qeverisë se reforma kaq të rëndësishme të diskutohen me grupet e interesit dhe të kryhen në bashkëpunim me to.
-Mbështetur në qëndrimet e fakulteteve dhe strukturave studentore, Senati Akademik i UT-së shprehet se meqenëse drafti i propozuar, nuk i përmbush kërkesat për një reformë të plotë të arsimit të lartë dhe kërkimit shkencor, duhet domosdoshmërisht të pasqyrojë propozimet e grupeve të interesit në fazat e tjera të reformës.
-Për të përgatitur një projektligj me standarde evropiane, i sugjerojmë komisionit përkatës dhe MAS që në themel të ligjit të ri të Arsimit të Lartë, të jenë propozimet e raportit të Shoqatës Evropiane të Ligjit, Arsimit dhe Politikës të kryesuar nga prof. J. De. Groof, të përgatitur për ligjin aktual të arsimit të lartë.
-Senati i UT-së kërkon që e njëjta procedurë e ndjekur për raportin e parë, duhet të realizohet dhe për raportin e dytë dhe sidomos për projekt/ligjin që do të përgatitet, në mënyrë që strukturat e universiteteve të shprehin qëndrimet e tyre, duke i lënë kohën e nevojshme në dispozicion këtij drafti.
-Para se drafti i projektligjit të futet në procedurat e miratimit institucional, t’i kërkohet një vlerësim Shoqatës Evropiane të Ligjit, Arsimit dhe Politikës.
-Senati Akademik i UT-së shpreh vullnetin e vet për të kontribuar me të gjitha kapacitetet e tij, në mënyrë që ligji i ardhshëm të realizojë plotësisht autonominë universitare të përcaktuar në Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë.
-Senati vendosi që qëndrimet e ardhura në mënyrë institucionale nga fakultetet dhe strukturat studentore, t’i përcjellë në MAS së bashku dhe me rekomandimet e grupit të ekspertëve të Këshillit të Evropës.
Çfarë rekomandon Shoqata Evropiane e Ligjit, Arsimit dhe Politikës për arsimin në Shqipëri?
Kriteret e pranimit
Ligji duhet të përmbajt të paktën kriteret e përgjithshme në lidhje me pranimin e studentëve. Kompetenca për të vendosur kriteret dhe kuotat e pranimit nuk duhet të lihen vetëm në duart e Ministrit të Arsimit. E drejta themelore për akses në edukim është në rrezik. Si pasoj, kufizimet e kësaj të drejte duhet të përcaktohen me ligj. Kriteret e nevojshme duhet të renditet sipas ligjit në një mënyrë të përgjithshme, transparente dhe objektive kështu që drejtimi i kompetencave të ministrisë (ministrore) duhet të jetë i qartë dhe çdo abuzim mund të shmanget paraprakisht. Është më se e kuptueshme që këto kritere duhet të aplikohen vetëm tek institucionet publike.
Pozicioni i rektorit
Rektori i Universitetit personifikon vlerën kryesore të autonomisë të universitetit. Kjo është e vlefshme për të gjitha shtetet e Evropës. Për këtë arsye, pozicioni i tij duhet të jetë i pavarur nga shteti, dhe specifikisht nga ministri. Ne i shikojmë problemet nga këndvështrimi i ligjishmërisë në neni 64, pjesa 3. Problemi është se ligji nuk përcakton asnjë kriter të qartë, objektiv dhe të drejt për pezullimin. Në këtë rast, ministri i Edukimit ka kompetencë të lirë të interpretojë në situatë individuale se çfarë është shkelje e rëndë dhe flagrante e ligjeve dhe rregullave. Meqenëse kjo pikë nuk është në përputhje me Kushtetutën e Shqipërisë, në këshillojmë të ndryshohet ligji, në mënyrë të tillë që abuzimi i pushtetit mund të shmanget më përpara ose të formulojmë këtë nenë në mënyra të ndryshme në një ligj të ri.
Akreditimi/ Agjencia e Akreditimit duhet të jetë e pavarur jo vetëm nga institucionet, por edhe nga ministri
Menaxhimi dhe administrimi i institutit të arsimit (HEI/IAL) publik
Siç kuptohet nga neni 4, pjesa 2, HEI publike janë “persona juridik, të drejtat dhe detyrimet e të cilit janë të vendosura dhe të parashikuara në aktin e tyre të themelimit”. Vërejtja e parë, do të duket e çuditshme por kjo ka rëndësi edhe për HEI private, sepse ju duhet të prisni që ata kanë një personalitet juridik sipas ligjit privat të përgjithshëm dhe për këtë arsye nuk kanë nevojë për një akt themelimi. Megjithatë, ne do të donim të theksonim një çështje tjetër. Nëse të gjitha HEI kanë një person juridik qoft ajo vetëm në një masë të caktuar, ato kanë kapacitetin të sillen në mënyrë të pavarur dhe të mbajnë marrëdhënie të jashtme të natyrës faktike dhe juridike. Ligji për këtë arsye duhet të përmbaj një dispozitë që e bënë kompetence të një prej organeve për të përfaqësuar institucionin në marrëdhëniet e jashtme. Kjo është një çështje e rendit publik.\
Marrëdhëniet midis Senatit, Rektoratit dhe Këshillit të Administrimit
Krijimi i balancës së fuqisë midis tri organeve në HEI të prezantuar në nenin 14, 15 dhe 16 të ligjit, nuk është totalisht i qartë në efektet e tij. Në versionin e përkthyer të ligjit, Senati ka kompetencën që të “aprovojë” shpërndarjen e burimeve financiare, Rektorati të “formuloj” kriteret e shpërndarjes dhe Këshilli Administrativ të “aprovojë” këto kritere. Atëherë kush vendos për ndarjen? Ligji duhet të japi kompetenca të ndryshme tek organe të ndryshme. Nga rregulloret në ligj është krijuar përshtypja që nuk ka asnjë organ të përgjithshëm qeverisës të HEI. Në shumë raste vendimet mund të merren nga një bashkëpunim i Senatit, Këshillit Administrues dhe në një masë të caktuar të Rektoratit. Është më se e dukshme që kjo strukturë do të ketë tendencë për një orientim nga brenda, shumë e politizuar dhe vendimmarrje burokratike, e cila nuk është në interes të HEI për të reaguar shpejt dhe në mënyrë fleksibile në të gjitha ndryshimet e kërkesës (ndër)kombëtare të politikave të HE. Kjo gjithashtu do të jetë në kundërshtim me organizimin institucional të shteteve të tjera që kanë Sistemin e Bolonjës. Prandaj ne do të preferonim të jepnim këshilla për të rishqyrtuar këtë strukture bazuar në funksione të veçanta të qeverisjes dhe menaxhimit.
Këshilli i Edukimit të Lartë (HE) dhe Shkencës
Organi më i rëndësishëm këshillues i ministrit është Këshilli i Edukimit të Lartë dhe Shkencës. Ligji e prezanton atë si “strukturë e ndërmjetme” midis qeverisë dhe fushës së edukimit të lartë. Ndoshta kjo nuk ndodh kështu, për aq kohë sa ministri është kryetari i Këshillit. Në shumë shtete të tjera ky organ këshillues ka një status të pavarur, shpesh e lirojnë atë duke e organizuar si një agjenci me një personalitet juridik. Ne kemi përshtypjen që dizajni i Këshillit në Ligj është bazuar në dy parime të ndara dhe që është e vështirë të kombinohen: a) nga njëra anë duke qenë një organ i përfaqësimit të fushës Edukimit të Lartë ndaj qeverisë dhe b)nga ana tjetër të qenit i një këshilltari të kualifikua të qeverisë. Në një marrëveshje sipas parimit (a) nuk ka kundërshtim ndaj drejtimit të Ministrit. Sipas parimit (b), Këshilli duhet të jetë i pavarur nga Ministri dhe Instituti i Edukimit të Lartë. Ne do të këshillonim të rishikohej hartimi i Këshillit të Edukimit të Lartë dhe Shkencor dhe të zgjidhet një marrëveshje në bazë të parimit (b).
Mosdiskriminimi në arsimin e lartë
Marrja në konsideratë e parimit të mos-diskriminimit të Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, e cila vlen edhe në fushën e arsimit, ligji duhet të përfshij edhe parimin e mosdiskriminimit. Ligji përmban diskriminime (neni 23, 45/b) në lidhje me strukturën e studimeve dhe pranimin e studentëve. Është e këshillueshme që të zbatohet dhe përpunohet ky parimin në ligjin specifik.
Ndryshimet e nevojshme të disa prej neneve të ligjit në periudhën më të shkurtër të mundshme të kohës.
Neni 2/3/c: e drejta për të përcaktuar kualifikimet e studentëve për programe të ndryshme të arsimit.
Neni 4/3: pas fjalëve “ofertë e akredituar” shto “ose e pa akredituar”
Neni 12/3: “pesë vite” të zëvendësohet me “1 vit”
Neni 26: propozohet të formulohet si më poshtë:
- Programet e studimit për arsimin e lartë janë të organizuara në tre cikle si më poshtë:
- Cikli i parë i studimeve
Cikli i parë i studimeve përfshin: a) studimet akademike bazë dhe b) studimet profesionale bazë.
Studimet akademike bazë kanë për qëllim që ti bëjnë studentët gati për tregun e punës si dhe për të kaluar në nivelin master të studimeve.
Studimet profesionale bazë kanë për qellim që ti përgatisin studentët për tregun e punës.
Studimet në këtë cikël zgjasin nga tre deri në katër vite, varet nga fusha e studimeve.
Afati i studimeve për të njëjtin program është i njëjtë pavarësisht nëse ofrohet nga një universitet publik ose privat.
Program i studimeve të ciklit të parë ofron 180 dhe 240 kredite.
Për të kaluar nga studime profesionale bazë në studime akademike bazë janë programet lidhëse me 45 dhe 60 kredite.
Një diplomë universitare lëshohet në fund të përfundimeve të ciklit të parë të studimeve.
- Cikli i dytë i studimeve
Cikli i dytë i studimeve përfshinë: a) programe akademike master b) programe profesionale master, c) programet e specializimit.
Kohëzgjatja e studimeve për ciklin e dytë është 1-2 vite.
Program i studimeve për ciklin e dytë përfundohet me 60, 90 dhe 120 kredite.
Program i masterit profesional realizohet me 60 kredite. Për të kaluar në programe akademike master ofrohen programe të ngjashme me 30-40, 60 kredite.
Programet e specializimit mund të realizohen me 60 dhe 180 kredite varet nga fusha e studimeve.
Në përfundimit të ciklit të dytë të studimeve, lëshohen diplomat e mëposhtme: një master akademik (Master i Arteve, Master i Shkencave dhe Master Kërkimi), master profesional dhe një certifikatë specializimi.
- Cikli i tretë i studimeve
Cikli i tretë i studimeve përfshin studentët e doktoraturës (PhD).
Studimet e doktoraturës zgjasin 3-4 vite.
Viti i parë i studimeve mund të organizohet si një kurs studimi. Kjo përcaktohet në varësi të fushës dhe programit.
Diploma “Doktor” lëshohet në fund të studimeve.
- Pas studimeve të doktoraturës mund të ofrohen studime postdoktorale.
