Heshtja intelektuale që po bëhet aleate me regjimin
Nga Ndriçim KULLA
Indiferentizmi i intelektualit shqiptar sot nuk është një boshllëk i zakonshëm, as një lodhje e përkohshme e mendjes përballë realitetit, por një gjendje e strukturuar, pothuajse një mënyrë ekzistence që është ngulitur në ndërgjegje si një ligj i pashkruar. Ai nuk paraqitet si mungesë e dijes, as si paaftësi për të kuptuar; përkundrazi, ai lind në një terren ku dija është e pranishme, ku faktet janë të njohura, ku anomalitë sociale dhe politike janë të dukshme deri në banalitet. Dhe pikërisht këtu qëndron absurdi: sa më e qartë bëhet panorama, aq më i paqartë bëhet reagimi.
Në një shoqëri ku gjysma e popullsisë është shpërngulur, jo si zgjedhje e lirë, por si një ikje e heshtur nga një realitet që grryen, intelektuali nuk mund të pretendojë se nuk sheh. Ai e sheh boshatisjen, sheh zbrazëtinë që mbetet pas, sheh deformimin e institucioneve, sheh shndërrimin e jetës publike në një teatër ku rolet janë të paracaktuara dhe ku e vërteta është vetëm një dekor që mund të ndërrohet sipas nevojës. Dhe megjithatë, ai hesht. Jo sepse nuk ka çfarë të thotë, por sepse fjala e tij ka humbur funksionin e saj të brendshëm: ajo nuk është më akt, por kalkulim.
Ky është momenti kur intelektuali fillon të largohet nga vetvetja. Ai nuk bëhet menjëherë oportunist; fillimisht ai bëhet i kujdesshëm, pastaj racional, më pas “realist”. Në këtë realizëm të ri, e vërteta nuk është më një imperativ, por një variabël që duhet menaxhuar me kujdes. Ai mëson të peshojë pasojat e çdo fjale, të masë kufijtë e tolerancës së pushtetit, të ruajë një distancë të sigurt nga çdo konflikt që mund të prishë ekuilibrin e tij personal. Dhe kështu, pa e kuptuar, ai kalon nga një figurë që ndriçon në një figurë që shmang dritën.
Indiferentizmi, në këtë kuptim, nuk është mungesë reagimi, por një formë e sofistikuar e vetëmbrojtjes. Ai është një marrëveshje e heshtur me realitetin: unë nuk të sfidoj, ti nuk më prek. Kjo marrëveshje nuk firmoset kurrë, nuk artikulohet publikisht, por ndihet në çdo fjali të pathënë, në çdo analizë që ndalet një hap përpara përfundimit, në çdo kritikë që kujdeset të mos ketë pasoja. Dhe në këtë proces, intelektuali humbet atë që e bënte të domosdoshëm: aftësinë për të qenë i rrezikshëm.
Në të kundërt, historia shqiptare njeh momente të lavdishme kur intelektuali nuk kishte luksin e kësaj marrëveshjeje. Në kohën e Rilindjes Kombëtare, figura të tilla si Sami Frashëri, Pashko Vasa apo Naim Frashëri nuk vepronin në një terren të sigurt, as në një hapësirë ku fjala ishte e mbrojtur. Përkundrazi, ata operonin në një realitet të fragmentuar, në fundin e një perandorie që po shpërbëhej, në një shoqëri pa një vetëdije të konsoliduar kombëtare. Dhe megjithatë, pikërisht në atë mungesë kushtesh, fjala e tyre fitoi peshë, sepse ajo nuk ishte e lidhur me komoditetin, por me rrezikun.
Sot ndodh e kundërta: kushtet ekzistojnë, hapësirat janë të hapura, mjetet e komunikimit janë të pakufizuara, por fjala është e zbehur. Kjo nuk është një krizë e jashtme; është një zhvendosje e brendshme, një transformim i mënyrës se si intelektuali e koncepton veten. Ai nuk e sheh më veten si një faktor që duhet të ndërhyjë në realitet, por si një individ që duhet të mbijetojë brenda tij. Dhe në këtë mbijetesë, çdo gjë që tejkalon interesin personal perceptohet si rrezik i panevojshëm.
Një pjesë e kësaj shtrese ka rrëshqitur drejt një mizantropie të heshtur. Ata nuk besojnë më tek shoqëria, nuk besojnë tek mundësia e ndryshimit, nuk besojnë tek fuqia e fjalës. Në pamje të parë, kjo duket si një formë realizmi i hidhur, por në thelb është një justifikim për të mos vepruar. Mizantropia bëhet një strehë, një mënyrë për të shmangur përgjegjësinë duke e zhvendosur fajin tek një “turmë” e paformuar që nuk meriton as përpjekje, as sakrificë.
Të tjerë bien në banalitetin e psikologjisë së turmës, duke u bërë pjesë e saj pikërisht në momentin kur duhet të distancoheshin prej saj. Ata përsërisin ngjarje dominante, adoptojnë gjuhën e pushtetit, riprodhojnë klishetë që qarkullojnë në hapësirën publike. Në vend që të krijojnë një distancë kritike, ata e humbasin atë, duke u bërë një zë më shumë në një kakofoni që nuk prodhon mendim, por vetëm zhurmë.
Dhe pastaj janë ata që shohin, që kuptojnë, që analizojnë me saktësi, por që nuk guxojnë të flasin. Kjo është ndoshta forma më e pastër e indiferentizmit: jo padija, jo konformizmi, por frika e artikuluar si maturi. Ata e dinë se çfarë duhet të thonë për problemet demokratike, për deformimin e institucioneve, për krizën në arsim, për degradimin kulturor, për shpopullimin masiv, por zgjedhin ta mbajnë këtë dije në një hapësirë private, të izoluar nga jeta publike. Dhe kështu, ajo që mund të ishte një forcë transformuese, mbetet një potencial i pashfrytëzuar.
Në këtë pikë, indiferentizmi nuk është më një qëndrim individual; ai bëhet një fenomen kolektiv që ndikon drejtpërdrejt në strukturën e shoqërisë. Sepse kur intelektuali tërhiqet, hapësira publike nuk mbetet bosh; ajo mbushet nga zëra që nuk kanë as përgjegjësi, as integritet, as vizion. Dhe kështu krijohet një cikël ku mediokriteti ushqen vetveten, ku mungesa e kritikës prodhon më shumë deformim dhe ku çdo përpjekje për të rikthyer një standard perceptohet si devijim.
Nëse në vitet ’30 të shek. të kaluar kishte një elitë të konsoliduar që bëri shumë në kushte të tjera për iluminimin e Shqipërisë, sot problemi është ekzistenca e një elite që ka humbur funksionin e saj. Ajo ekziston si formë, si titull, si prani në hapësirën publike, por nuk ekziston më si forcë morale. Dhe kjo e bën krizën më të thellë, sepse ajo nuk është e dukshme menjëherë; ajo maskohet nga një iluzion normaliteti, nga një ndjenjë se gjithçka funksionon, ndërkohë që në thelb, mekanizmat e shoqërisë janë të dobësuar.
Në këtë kontekst, kthimi tek figura e intelektualit të Rilindjes nuk është një nostalgji, por një mënyrë për të kuptuar se çfarë është humbur. Ata nuk ishin thjesht më të guximshëm; ata kishin një raport tjetër me të vërtetën. Për ta, e vërteta nuk ishte një zgjedhje, por një detyrim. Për intelektualin e sotëm, ajo është shpesh një opsion që mund të shtyhet, të modifikohet ose të shmanget.
Dhe këtu qëndron thelbi i krizës: jo tek mungesa e njerëzve të ditur, por tek mungesa e njerëzve që janë të gatshëm të paguajnë çmimin e dijes së tyre. Sepse çdo e vërtetë ka një kosto dhe, në momentin që kjo kosto konsiderohet e papranueshme, e vërteta humbet funksionin e saj publik.
Indiferentizmi i intelektualit shqiptar sot nuk është një mister për t’u zgjidhur, por një pasqyrë për t’u parë. Ai tregon jo vetëm se çfarë ka ndodhur me elitën, por edhe se çfarë ka ndodhur me vetë shoqërinë që nuk e kërkon më atë me të njëjtën këmbëngulje. Sepse një elitë që nuk sfidon dhe një shoqëri që nuk kërkon të sfidohet krijojnë së bashku një ekuilibër të rrezikshëm: një qetësi që nuk është paqe, por pezullim.
Dhe ndoshta, si në çdo realitet që i afrohet absurdit, pyetja më e rëndësishme nuk është pse intelektuali hesht, por deri kur kjo heshtje do të mund të vazhdojë pa u kthyer në një formë të heshtur shkatërrimi.
