EKSKLUZIVE/INTERVISTA
Intervistoi Florenc Drizari
Ndikimi i reformës administrativo-territoriale në Kodin Zgjedhor
dhe mundësitë e hapura të opozitës për mbajtjen e referendimeve popullore
Zëvendëskryetari i Komisionit për Çështjet Ligjore, Administratën Publike dhe të Drejtat e Njeriut, Oerd Bylykbashi, në një intervistë për gazetën “Standard” shpjegon qëndrimet e opozitës për iniciativën e mazhorancës lidhur me reformën administrativo-territoriale, si dhe u përgjigjet deklaratave të fundit të krerëve të qeverisë për këtë reformë. Deputeti i Partisë Demokratike shprehet se iniciativa e njëanshme e shumicës parlamentare me ndryshimin e përbërjes së komisionit të posaçëm për reformën territoriale dhe zhvillimet e seancave dëgjimore me grupet e interesit, rrezikojnë prishjen e marrëveshjeve të hershme mes pozitës dhe opozitës, si dhe do të ndikojnë në proceset integruese të vendit. Deputeti Bylykbashi thekson gjithashtu se si kjo reformë ndikon në Kodin Zgjedhor e për pasojë, sipas tij, edhe në zgjedhjet e ardhshme për pushtetin vendor në 2015-ën.
Zoti Bylykbashi, mazhoranca prej disa ditësh ka nisur konsultimet me grupet e interesit lidhur me miratimin e reformës territoriale dhe administrative. Cili është qëndrimi juaj për këtë nismë, ndërkohë që opozita nuk është pjesë e kësaj reforme dhe cilësohet si një iniciativë të njëanshme?
Reforma territoriale-administrative duhet bazuar ne konsensus të mirëfilltë dhe jo në konsensusin e forcave që përbëjnë mazhorancën. Ju vetë nënvizoni faktin që mazhoranca ka nisur një tur konsultimesh. Këto janë konsultime me persona që nuk kanë tagrin kushtetues për të dhënë konsensus apo qëndrim pro apo kundër për një çështje kaq madhore siç është ndarja e re territoriale e Republikës së Shqipërisë. Kushtetuta është shumë e qartë. Kërkohet konsultim me popullsinë. Ligji për ndarjen territoriale-administrative është një ligj i cili kërkon shumicë të cilësuar dhe kjo në doktrinën juridike shqiptare e në jurisprudencën e Gjykatës Kushtetuese, do të thotë që është një ligj që duhet bërë me konsensus, jo thjesht me një numër votash në parlament. Tashmë kemi traditë të mirëkonsoliduar që ligje të tilla bëhen me konsensus politik të të dyja palëve. Por, përveç një konsensusi politik në planin horizontal në parlament, Kushtetuta kërkon si një domosdoshmëri konsultimin me popullin. Kjo është themelore.
Asnjë “grup interesi” nuk mund të kualifikohet si popullsi lokale. Nuk mund të konsiderohet i tillë një grup interesi i shoqërisë civile, apo një grup përfaqësuesish në detyrë në fundin e mandatit përkatës, të zgjedhur vendor aktual ose ish-të zgjedhur vendor. Pra, nuk është çështje dijeje mbi procesin, por çështje pëlqimi dhe vullneti e atyre që jetojnë, ose do të përfitojnë apo vuajnë nga një ndarje e re territoriale e Shqipërisë. Ky që po zhvillon qeveria është një proces i njëanshëm, i ndërtuar keq me një fokus gënjeshtar. Kërkojnë që nëpërmjet kësaj farse qeveritare, thjesht të venë një kryq te kutia e “konsultimit” në formularin e hapave që duhet të kryejnë. Mblidhen njerëz të mazhorancës në tryeza apo takime të mediatizuara, të cilët tundin kokën për çfarë u thuhet nga ministri apo të dërguarit e qeverisë, ose ngrejnë dhe propozojnë ato çështje të cilat janë lënë porosi më parë nga drejtuesit politikë qendrorë. Ndërkohë që po flasim për një reformë gjigante; një nga reformat më të mëdha themeltare të shtetit shqiptar, e cila në vetvete do të kërkonte një referendum popullor sipas përcaktimeve që bën legjislacioni përkatës.
Kryetari i Komisionit të Posaçëm Parlamentar për Reformën Administrativo-Territoriale, Bashkim Fino, ka folur për mbajtjen e një referendumi nëse opozita nuk bëhet pjesë e kësaj tryeze, për ndryshimet që mund të prekin një tjetër nivel, atë të qarqeve me ndryshimeve kushtetuese. Si ju duket ky qëndrim, ndërkohë që ju më parë keni theksuar se nëse kjo reformë miratohet në mënyrë të njëanshme, opozita nuk përjashton edhe mundësinë e referendumeve?
Opozita i mban opsionet e saj të hapura. Ajo që ne theksojmë me ngulm që nisja e këtij procesi është që reforma duhet të ketë tre plane: së pari, duhet të jetë një reformë decentralizimi, pra, një reformë e kompetencave të administrimit nga pushteti vendor. Së dyti, në mënyrë të pazgjidhshme kjo është e lidhur me një hartë të re territoriale. Sikur edhe një njësi t’i ndërrojë Republikës së Shqipërisë, të shkrihet, do të ndërrojë hartën. Së treti, e gjithë ajo që e lidh këtë bashkë është reforma zgjedhore. Reforma territoriale nuk i shpëton në asnjë rast ndikimit të drejtpërdrejtë në procesin zgjedhor. E për rrjedhojë, duhet një reformë zgjedhore. Qeveria në fakt ndalet vetëm tek harta. Ko e bën këtë proces vetëm një ndryshim të njëanshëm të një komponenti themelor të procesit zgjedhor, pa bërë reformë konsensuale zgjedhore dhe kjo është e papranueshme.
Të ndalemi pak këtu. Krerët e mazhorancës, i referohem së fundmi Kryeparlamentarit Ilir Meta, ka thënë që reforma që po bëjnë nuk prek reformën zgjedhore, ndërkohë që ju thoni që kjo ka ndikim?
Të bëhet një deklaratë e tillë do të thotë që ka dy mundësi: ose padije e thellë që mund të përkthehet edhe si injorancë në fushën përkatëse, por unë dyshoj se është kjo arsyeja, ose është dashakeqësi, qëllim negativ dhe keqbesim në një proces kaq të rëndësishëm. Sigurisht që kjo është një gënjeshtër që mazhoranca u thotë shqiptarëve. Të pretendosh që reforma territoriale-administrative nuk mund të ndikojë në procesin zgjedhor është minimalisht një gafë e rëndë, maksimalisht është një thikë pas shpine ndaj interesit publik, qytetarëve shqiptarë dhe marrëveshjeve politike më të mëdha që janë bërë në të shkuarën, përfshirë edhe ndryshimet e Kushtetutës në 2008-ën, me pasoja të rënda për proceset politike që ne do të kemi në të ardhmen. Për rrjedhojë mund të ketë edhe impakte destabilizuese politike. Kjo nuk i shërben proceseve integruese.
Një reformë e cila do të shkonte e të cenonte qarqet e sotme, menjëherë e ka impaktin në Kushtetutë. Nëse ndryshon numri i qarqeve, ndikimi është i drejtpërdrejtë në sistemin zgjedhor. Të gjithë ne e dimë që kemi zgjedhur një sistem zgjedhor të bazuar në qarqe dhe çdo ndryshim i numrit të qarqeve ndikon në proporcionalitetin e sistemit. Sa më i madh qarku, aq më proporcional është sistemi. Sa më proporcional është sistemi, aq më pak e qëndrueshme është qeverisja. Kjo është një zgjedhje dhe vendim themelor politik dhe kushtetues. Në 2008 u përzgjodh kjo balancë mes proporcionalitetit dhe stabilitetit të qeverisë. Nuk mund ta ndryshojë mazhoranca këtë skemë proporcionaliteti me një vendim vetëm të të dy krerëve të mazhorancës. Kjo është një marrëveshje konsensuale e vitit 2008, kur Kryeministri Berisha dhe lideri i opozitës i asaj kohe, kryetari i Bashkisë së Tiranës, Edi Rama, ranë dakord për këtë sistem me këta parametra. Çdo gjë që është ndryshe ndërron marrëveshjen e 2008-ës. Nëse kjo nuk mbahet në një konsideratë të fortë nga Rama dhe Meta dhe ndryshimet i bëjnë pa konsensus, mazhoranca është duke bërë një nga gabimet më të rënda politike dhe opozita nuk mund ta pranojë.
Zoti Bylykbashi, ju ndër të tjera jeni edhe ekspert i fushës së zgjedhjeve dhe më konkretisht, si dhe ku preket Kodi Zgjedhor nga kjo reformë e quajtur e njëanshme?
Kodi Zgjedhor ka germën e tij, por ka edhe frymën e tij. Kodi Zgjedhor në vetvete është një instrument dhe një bazë ligjore që shërben për të “vjelë” legjitimitetin popullor e për t’ua veshur këtë legjitimitet funksionarëve të zgjedhur që më pas kanë për detyrë të zbatojnë ligjin në interes të qytetarëve. Nuk janë qëllim në vetvete Kodi Zgjedhor apo reforma zgjedhore. Synim është që sistemi zgjedhor të jetë i drejtë dhe efikas.
Në parantezë, ne ngulim këmbë që pushteti vendor të ketë më shumë kompetenca, veçanërisht t’u` kthehen ato që u morën në dhjetorin e 2013-ës, kur iu mor kompetenca e mbledhjes së taksës vendore, por jo vetëm kaq. Ne themi që ky pushtet të decentralizohet më shumë. Për shembull, nuk ka ndodhur kurrë siç po ndodh tani, ku 92 për qind e buxhetit u jepet bashkive të majta dhe vetëm 8 për qind bashkive të djathta. Të mos harrojmë se taksat mblidhen sot në një territor të ndarë gjysmë për gjysmë nga mazhoranca dhe opozita. Për të eliminuar një arbitraritet të tillë, sa më shumë pushtet të decentralizojmë atje ku jepen shërbimet, aq më pak ekziston ky diskriminim politik në ndarjen e fondeve.
Duke transferuar më shumë pushtet në një territor më të madh, ne mund të diskutojmë mënyrën dhe sistemin më të përshtatshëm të zgjedhjes së kryetarëve të rinj. Do të jenë me një raund, me dy raunde, do të jetë një sistem proporcional me të cilin do të zgjidhjen ata? Pra, ka forma të ndryshme që i përshtaten një konteksti të ri zgjedhor për sa i përket hapësirës dhe kompetencave që do të ushtrohen. Zgjedhjet nuk bëhen kot, ato bëhen për të mandatuar ata që do të ushtrojnë pushtetin për një periudhë të caktuar. Po kështu, nëse ne do të reduktojmë numrin e qarqeve, e thamë që do të ndryshojë menjëherë sistemi zgjedhor për parlamentin, por me sa duket, nga deklaratat e zotit Fino mund të shkohet edhe drejt zhdukjes fare të qarkut, sepse për sa kohë kërkohet të ndryshohet Kushtetuta në lidhje me qarqet, diskutohet vetëm për zhbërjen e qarkut e jo për gjë tjetër sepse Kushtetuta nuk cakton numrin e qarqeve, Kjo do të thotë gjithashtu ndryshimi i sistemit zgjedhor dhe kthimi i vendit ndoshta në një sistem proporcional me një zonë të vetme dhe nuk është kjo marrëveshja politike e 2008, madje është formulë e dështuar për ato vende që e përdorin sepse sjell destabilitet politik, qeveritë bien shpesh për shkak të një proporcionaliteti të skajshëm. Nuk besoj se Shqipërisë i duhet ky lloj destabiliteti politik për të ecur me hapa të shpejtë në procesin e integrimit.
Por diçka që është edhe më helmuese për procesin zgjedhor, është ribërja e hartës njëanshmërisht. Nëse ne do të reduktojmë numrin e bashkive dhe të komunave, ne do të na duhet që të spostojmë kufirin e njësisë së re vendore/zgjedhore mes një fshati dhe një fshati tjetër. Pyetja do të jetë nëse një komunë do ta përfshijmë në një bashki më të madhe apo në atë tjetrën. Pra, çfarë garanton që një komunë e djathtë, nuk do të merret dhe do të shkrihet brenda një numri komunash që janë ngjitur me të, të cilat janë me predominacë të majtë, duke zhdukur shanset e një beteje të ndershme zgjedhore vitin që vjen. Në fakt nxitimi për ta bërë këtë për zgjedhjet e vitit 2015, nuk tregon gjë tjetër veçse që bërja e hartës territoriale është në fakt është vetëm një hartë elektorale dhe bërja para zgjedhjeve të 2015, pa diskutuar për kompetencat dhe për sistemin zgjedhor që do t’i përshtatej, tregon që qëllimi është vetëm sesi mazhoranca të fitojë në tavolinë. Përdorimi i kartonëve pa konsensus nuk bën gjë tjetër vetëm se garanton këtë. Ky është kthim në atë që ka ndodhur në vitin 2000, kur harta e ndarjes territoriale dhe reforma zgjedhore u bënë me forcën e kartonit. Vetëm për të zhbërë paudhësitë e reformës zgjedhore të 2000 na u deshën 10 vjet reforma. Imagjinoni nëse harta ribëhet përsëri pa konsensus.
Çështja e zgjedhjeve është diçka e fortë për opozitën dhe miratimi i një reforme të njëanshme që prek Kodin Zgjedhor, përbën një kauzë për të kërkuar referendum popullor?
E kam theksuar edhe më parë, ne do t’i marrim në konsideratë të gjitha opsionet. Sigurisht që Kushtetuta flet për nevojën e një konsultimi me popullsinë që është në rastin më të mirë kur vetë aktorët e ndryshimit të hartës territoriale të Republikës së Shqipërisë, i drejtohen popullit për të marrë bekimin e tij për ndryshimet që ata po i sjellin. Dhe ky konsultim sepse shpesh banorëve do t’u duhet ndoshta të kapërcejnë edhe një mal apo dy male për të shkuar në qendrën e komunës së re. Do të ketë zona që mund të mbeten të izoluara nga aksesi tek shërbimet publike e për rrjedhojë mund të mos jenë dakord po t’u shpjegohet qartë pasoja. Ndërsa nëse reforma është unilaterale, mbetet gjithmonë opsioni që t’i drejtohemi sovranit dhe të jetë ai që t’i thotë më pas ndal një ndryshimeve të qëllimshëm të hartës vetëm për përfitime elektorale në 2015-ën dhe më pas në 2017-ën.
Se cilat janë format me të cilat ne do t’i drejtohemi konsultës popullore është çështje që mbeten për t’u vendosur. Gjithsesi ajo që thotë Kushtetuta nuk është kjo farsa mediatike që po bën qeveria me në krye zotin Rama me tryeza të rrumbullakëta me gjoja “shoqërinë civile” apo kryetarë komunash të majta të cilët tundin kokën shumë te entuziazmuar që do të suprimohet komuna ku ata i shërbejnë, pavarësisht se popullata mund të mos jetë fare dakord.
Meqë folët për kryetarët e bashkive të majta, pak ditë më parë në Komisionin për Reformën Territoriale u zhvilluan seanca dëgjimore me kryetar të bashkive, ku dy prej tyre, kryebashkiaku i Elbasanit dhe i Durrësit, kërkuan kthimin e sistemit të para viteve 1990. Si ju duket ky qëndrim?
Mazhoranca po përpiqet “ta masë ujin me shkop”, thotë një shprehje. Teston, i hedh dy-tri opsione dhe i tillë është një nga opsionet që ka qarkulluar herët, kthimi tek 36 rrethet e dikurshme. Mund të ketë individ, kryetar bashkish dhe komunash që vërtetë besojnë në një fuqizim të kompetencave të tyre në modelin e vjetër të kohës së komunizmit. Ky është një proces ku mazhoranca “po krihet në pasqyrë”. Zgjohet në mëngjes, krihet e thotë: “jam shumë e bukur”. Ajo do ta bëj këtë reformë e në fakt nuk shqetësohet as se çfarë mendojnë opozita, edhe pse e dinë qëndrimin tonë. Sigurisht që mund të vazhdojnë të zbukurohen para pasqyrës, por nuk besoj se është kjo mënyra më e mirë për t’i shërbyer interesit publik, sepse është një reformë e cila e bërë me konsensus, me vullnet të mirë, duhet të jetë e aftë të rezistojë për disa dekada e t’i shërbejë zhvillimit të Shqipërisë në shek. XXI. Ne nuk duhet ta ridiskutojmë këtë çështje pas 4, 8 apo 12 vjetësh kur eventualisht opozita e sotme pas katër vjetësh mund rimarrë kontrollin e ekzekutivit edhe të mazhorancës me shumicë të cilësuar, dhe të vendosë që ta grisë hartën e bërë në mënyrë të njëanshme për të bërë diçka konsensuale ashtu siç duhet. Kjo nuk do ishte reformë e qëndrueshme.
Kryetarët e bashkive të majta: Duam modelin e para viteve ’90
Komisioni i posaçëm parlamentar për reformën administrativo-territoriale zhvilloi pak ditë më parë seanca dëgjimore me krerët e bashkive në vend. Në këto konsulta morën pjesë disa prej krerëve të njësive vendore të zgjedhur nën siglën e Partisë Socialiste në zgjedhjet e shkuara si, Qazim Sejdini kryetar i Bashkisë së Elbasanit, Vangjush Dako kryebashkiak i Durrësit, Baftjar Zeqo kryetar i Bashkisë së Fierit etj. Duke dhënë mendimet e tyre për iniciativën e mazhorancës për ndarjen e re administrativo-territoriale, në tërësi krerët e bashkive të majta theksuan rikthimin e modelit të para viteve ‘90. Ky qëndrim u mbështet nga kryetarët e dy prej bashkive kryesore në vend, si Vangjush Dako dhe Qazim Sejdini. Të dy vendorët deklaruan se modeli i para viteve ‘90 ofron zgjidhje të mira edhe për kohën në të cilën ndodhemi, paçka sistemit komunist që i ngriti atë model.
Meta: Përrallat se pas reformës administrative-territoriale fshihen qëllime elektorale
“Përrallat se pas reformës administrative-territoriale fshihen qëllime elektorale nuk mund t’i besojë askush. Sepse ne e kemi bërë të qartë se nuk synojmë të bëjmë asnjë hap aq më tepër pa konsensusin e opozitës lidhur me sistemin zgjedhor apo me kodin zgjedhor pa arritur një konsensus. Pra, kjo ka të bëjë thjesht me reformën administrative-territoriale dhe nuk ka të bëjë thjesht me reduktimin e numrit të bashkive dhe komunave, por ka të bëjë me zgjidhjen një herë e mirë të disa probleme madhore, që nuk mund të zgjidhen me këtë fragmentarizim të jashtëzakonshëm të vendit. Probleme që kanë të bëjnë me menaxhimi dhe administrimi i ujërave e sidomos të ujësjellësve, ku dihet që situata e deritanishme ka degraduar, sepse askush nuk mban përgjegjësi. Që ka të bëjë me administrimin e mbetjeve dhe me shumë procese të tjera të cilat janë jetike për një shërbim më të mirë ndaj qytetarëve. Sa i takon pastaj bojkotit mendoj se kjo nuk është aspak serioze dhe nuk është kjo rruga dhe alternativa që duhet të paraqesë një opozitë në Shqipëri në vitin 2014”,-ka thënë në një deklatarë të disa ditëve më parë kryetari i Kuvendit, Ilir Meta.
Fino
“Do vijojmë me seancat dëgjimore deri më 15 maj. Më 15 maj ministri Bledi Çuçi do prezantojë variantet paraprake…” Mund të kërkojmë referendum për ndarjen territoriale. Mbetemi të hapur nëse opozita do të vijë, por s’mund të jemi peng i opozitës”,-ka thënë më parë Fino.
