Gazmend Krasniqi
Aeroporti “Nënë Tereza”
Shfaqja e avionit të shoqërisë ajrore të fluturimeve “Austrian” më kujtoi se, edhe pse nuk më shkuan gjërat siç i mendova, nisja qe e pakthyeshme.
Meqë pranë ndenjëses pata një burrë të ftohtë (austriak, me siguri) dhe peizazhi i orës pesë të mëngjesit nuk më ngacmonte, hapa mini-laptopin, por nuk më vinte për të shkruar, sepse u zgjua thënia e vjetër: trupi udhëton, jo mendja.
Herë pas here, përpiqem të kap nga ato që përpunon mendja, e cila dua apo s’dua unë më mban në shtëpi. Si narrator e lë veten të miklohem nga e gjithë kjo, derisa ta kap idenë e romanit që do të shkruaj, edhe pse kisha pritur që gjërat të shkonin ndryshe: pra, mjaftonte të shkoje në një rezidencë shkrimtarësh dhe do të shkruaje se s’bën. Pata mbajtur shpresa se, sapo të shkëputesha nga e përditshmja, tepër e ngarkuar, do të shkrapja diçka, ose përndryshe duhet t’i rishikoja iluzionet për të dalë në ide të reja prej burri të pjekur e me mend, i përgjegjshëm para familjes.
Arsyeja e parë e aplikimit për rezidencë shkrimtarësh në Vjenë erdhi gjatë bisedës me një koleg nga Kosova, i cili më tha se kishte qenë në një të tillë së bashku me të shoqen dhe vajzën. menjëherë më shkoi mendja të ndërroja vendin e personazheve: të vendosja vajzën para gruas. Vajza e kishte bërë zakon që, sapo zbrisnim në sheshpushimin e fundit të shkallëve të pallatit tonë në Tiranë, të më shkëputej nga dora, pa e kuptuar, natyrisht, rrezikun e makinave që kalonin me shpejtësi diku në fund të vrapimit të saj. nuk kisha qenë asnjëherë në Vjenë, por besoja se ai qytet do të më ndihmonte që ime bijë të shijonte diçka të cilën e meriton çdo fëmijë i botës. E kishim marrë me vete, vetëm tetëmuajshe, në një rezidencë hungareze dhe ruanim kujtime shumë të mira. Ata të rezidencës vjeneze më thanë se nuk mund ta merrja. Kolegu nga Kosova kishte qenë atje në dimër, çka aplikantët e kërkonin rrallë, kurse unë do të shkoja në verë, prandaj duhej ta ndaja apartamentin me të tjerë. ishte fjala për një shkrimtare armene, për të cilën pashë në internet se mos i gjeja ndonjë adresë e-maili dhe t’i kërkoja për të marrë familjen me vete.
Kishte vetëm një rrugë: të hapja një adresë Facebook-u, një tundim që i kisha rezistuar gjatë. as ky lëshim nuk mu shpërblye menjëherë: armenia me mbi njëmijë e sa miq, nuk mund t’i thoshte “po” një të panjohuri që, për më tepër, nuk kishte ekspozuar asgjë në faqen e vet. Ndërkohë, i shkrova një miku në Londër, i cili më kishte thënë se punonte në një zyrë në shërbim të armenëve, një popull që më shumë kishte njerëz në diasporë sesa në vendin e vet.
Nuk më kujtohet mirë se si ia dola të lidhem me të. Por më kujtohet mirë se si pak ditë më vonë mora mohimin përfundimtar për vajzën, dhe për këtë kishte ndikuar naiviteti i armenes, e cila ia kishte përcjellë email-in tim qendrës. Do të kisha në rezidencë një dancer – s’merrej vesh femër apo mashkull – nga një vend i Afrikës, kështu e perceptova në një shkreptimë çasti, por nuk pata kuriozitet për të parë se nga cili vend.
Mendjet e mëdha, mistike sigurisht, kanë parasysh se udhëtimi i mendjes dhe jo i trupit do të ishte i mjaftueshëm. Emerson-i e pati quajtur udhëtimin “parajsën e të marrit” (fool’s paradise). Shpirti nuk është udhëtar, shkroi ai: “i mençmi rri në shtëpinë e vet”. Sidoqoftë, për ironi, vetë shëtiti sa mundi. Pra, është rasti për t’u provuar vetë ajo çfarë thonë të tjerët.
Për rrethana të ndryshme e kam parë veten nga ata që “udhëtojnë në mendje”, për këtë arsye ndoshta, në vend që të shkruaj, shoh se si udhëton e jep leksione ime shoqe.
Bambuja, një portë fati, më thotë gruaja, është për meditim, sepse elementet dhe rritja e drejtë simbolizojnë shkallët e ndryshme të zhvillimit shpirtëror, duke treguar bimën e zverdhur nga tharja. Kur i them se në vazo janë shëndoshë e mirë edhe dy bambu të tjera, ime shoqe ia nis leksionit të dytë, sikur sapo ta ketë shfletuar diku: si bashkim i njëshit dhe dyshit, Treshi është numër që dallohet si imagjinatë simbolike e meditimit, si numër i qiellit, në kundërvënie me Katrën, numrin e Tokës. Veçantia simbolike universale e Treshit ndoshta rrjedh prej triadave hyjnore, pasi kemi –
Iside, Osiride dhe Horus tek egjiptianët Brahma,
Vishnu dhe shiva te hindutë ati,
Biri dhe shpirti i shenjtë te krishterët
tezë, antitezë dhe sintezë te Hegeli,
ose treshen burrë, grua dhe fëmijë.
Krishterimi njeh tri virtyte kryesore:
besim, shpresë dhe mëshirë.
alkimia njeh tri parime themelore:
squfur, kripë dhe merkur.
ime shoqe e mbyll me një shprehje latine: Omnia bona tria.
(Të gjitha gjërat e mira shkojnë nga tri.)
Vajza mban vesh, pak e çuditur se si mund të thuhen kaq shumë gjëra për numrin tre, e paaftë të ndërhyjë, sepse nëse ne do të flisnim anglisht, do të shtonte ndonjë: bai, kai.
Ndoshta, mendoj unë, kështu mund të nisë një libër me 134 mijë rrahje në tastierën e kompjuterit: një numër që ka brenda njëshin, Katrën dhe shtatën.
njëshi është zoti, ose simboli fillestar i tërësisë, në të cilën mëtojnë të përtërihen të gjitha gjërat e krijesat.
Katra është Toka.
Katër elemente ka bota materiale: zjarri, uji, ajri e dheu.
Katër mosha ka njeriu: fëmijëria, rinia, pjekuria e pleqëria.
Katër anë ka horizonti.
Katër stinë ka viti.
Katër shkronja ka emri i njeriut të parë.
Katër lumenj ka parajsa.
Kurse shtata (shuma e Treshit dhe e Katrës – bashkimi i simbolikës tokësore dhe i asaj qiellore) është numri i kryerjes, i begatisë dhe i plotësisë.
Nëpërmjet katër fazave hënore kemi shtatë ditët e javës.
Në kohët e lashta njihnin shtatë planetë, si shprehje e rregullit kozmik.
Shtatë janë mrekullitë e botës.
Shtatë janë qiejt nëpër disa besime, me shtatë hierarkitë e engjëjve.
Shtatë janë kokat e përbindëshit të apokalipsit, shtatë dhe kupat e zemërimit qiellor.
Më vjen kujtesa: luleshitësja na tha se duhen tri bambu.
Kështu thonë, shpjegoi ajo, e zënë ngushtë, ngaqë nuk arrinte të shpjegohej më tepër.
dhe shtoi:
Kështu siç janë, tri copë, thonë se sjellin fat.
Kur ime shoqe ma vë vazon përballë, që të kujtohemi për blerjen e bambusë së tretë, shoh se përhumbja po më merr drejtim tjetër.
Nëse mund të thuhet se përhumbja ka një drejtim.
Ajo që mund të nxjerr nga ky pështjellim, është mendimi se shpikja e shkrimit e ka shpëtuar kulturën:
Nëse kemi ide dhe nuk e shprehim, ajo shkon bashkë me njeriun që vdes.
Duke menduar kështu, unë rri disa minuta në shoqërinë e pyetjeve.
A kam tashti një ide?
Nëse po, a duhet ta shpreh?
Apo duhet më parë të vdes?
Së fundi: a i kam kryer vallë detyrat e mia, meqë bonsai (një tjetër bimë fati) është plot jetë?
Me një kupë në dorë, ime shoqe shkon te dritarja dhe u hedh zogjve thërrime.
Me një laps në dorë, unë rri me shpresë se në treshen bambu, bonsai dhe zogj mund të bulëzojnë idetë.
E para thotë se duhet përmendur një gjë krejt e thjeshtë:
Kinezët qenë të parët që nuk e panë punën e piktorit si një punë shërbëtori (gjë tipike për shumë shekuj në Europë), por e futën atë në të njëjtën shkallë me poetin e frymëzuar,
si në ëndrrën që pa greku Lukian, ku i thoshin: “Është ai!”.
Është ai, Poeti.
Një privilegj që nuk e gëzonte profesioni i skulptorit, me të cilin ky po merrej ndërkohë.
Ne qeniet njerëzore jemi të prirë shpesh për çastet drithëruese, kështu që, papritur, mendoj se në një jetë tjetër poeti Marin Baina (njeriu i parë që dua të takoj në Vjenë),
duhet të ketë qenë poet klasik kinez.
Poet i shekullit VIII, për shembull.
(Për rastësi ose jo, teta është numri kinez i fatit.)
Ja një poezi e Li Bosë, e cila fare mirë mund të ishte nënshkruar prej Marinit.
Mbi ujërat që rrjedhin,
Shkëlqen hënë e vjeshtës.
Po mbi liqenin në jug
Gjen paqe dhe heshtje.
Veç një lotos i vetmuar
Diçka të trishtë thotë,
Sa tërë shpirtin e botës
E mbyt me trishtim.
Ndërsa sillja ndër mend poezinë e mësipërme, pata ndjesinë se nëpërmjet të gjallit të kohës sonë (Marin Bainës) i vdekuri i dikurshëm (Li Bo) po rishikonte poezitë e veta.
Një poet kinez më i vonë këtë e shpjegon kështu:
Nëse ajo që shkruaj, është e njëjtë me atë që ka shkruar mjeshtri i mëparshëm, do të thotë se ishim një në përsiatjet tona.
Nëse shkruaj diçka ndryshe nga mjeshtrit e mëparshëm, ndoshta jam duke plotësuar atë çka mungon nga puna e tyre.
Ose mund të ndodhë që mjeshtrit e mëparshëm plotësojnë atë që i mungon veprës sime.
mund të ecim më tej me vargje, për ta bërë më të qartë idenë e parë.
Për shembull, mund të jetë për t’u nënshkruar vargu:
Ari i përrenjve varet në qafën e maleve.
Edhe më tej:
Bambuja e lartë, si murg i pikëlluar, përkundet nga era.
Prapë më tej:
zogu i vogël ulet në çerdhen plot dritë të hënës.
së fundi:
Pergamena e natës mbushet me shkronja zjarri.
I jap vetes shpresë se poezia ka forcë ta kthejë përhumbjen në meditim.
Prova: kërkoj në kujtesë emrin e Mjeshtri të Zenit dhe e gjej.
Dua thjesht të shkruaj për historinë e një jete që mund ta kisha jetuar unë, por për arsye të ndryshme nuk ndodh.
Pres që, si në mitin egjiptian të ekzistencës, fjala të dalë në ekzistencë, e prirë nga mendimi i zemrës. Kur ta kapin shqisat, të lajmërojnë zemrën.
Është ajo që, mbështjellë nga uji i ëmbëlsisë së Shpirtit të shenjtë, kujdeset për të gjitha gjërat me të cilat duhet të kuptojmë burimin e dritës, frymëzimit dhe krijimit.
Kështu qenë krijuar perënditë…
Në moshën e adoleshencës, kur i duhej të zgjidhte profesionin e jetës, Li Boja pa lumin që rridhte diku më tej dhe i tha të atit se donte të bëhej poet.
Nga familja e tij qenë bërë o murgj, o luftëtarë të perandorit, prandaj i ati, që nuk e priste këtë zgjedhje, u zbeh dhe ia ktheu:
Poezitë nuk janë profesion. Janë për të kaluar kohën. Ato ikin si uji. Si ky lumë.
Li Boja pa prapë lumin, bambutë dhe zogjtë në brigjet e tij dhe u përgjigj:
Kjo është ajo që dua të bëj: të mësoj kohën që rrjedh.
Nuk tha se do të pushtonte hënën në lumë, prej nga, siç veproi kur u bë poeti më i madh i Kinës, nuk u kthye më në këtë jetë.
Deri para se t’ia bëjë pyetjen vetes, njeriu mendon se e di kush është poeti, pasi librat e shkollës kanë lënë diçka në mendjen e secilit.
Kështu mendoja edhe unë për Marin Bainën, të njohurin e vjetër. Besoja që, nëse dikush më pyeste për të, do të përgjigjesha menjëherë, pa e çuar ndër mend se ky qe një nga naivitetet e jetës.
As i vetmi, sigurisht.
Të gjithë artistët e mirë janë të mirë sipas mënyrës së tyre – në kohë të ndryshme njëri përfillet si më i rëndësishëm se tjetri – po pse nuk njihet ende Marin Baina?
Poezia ka kaluar në periferi. Po të pyesësh dikë në rrugë, ai do të të përmendë vetëm emrat e poetëve të së kaluarës që ia kanë mësuar në shkollë.
Duhet gjykuar si fat i rrallë nëse dikush të thotë se ka dëgjuar për Marin Bainën.
Është fat edhe më i rrallë nëse të flet për të si një poet.
Relata refero.
Them çfarë më është thënë.
Fragment nga romani “Fytyra e Simurgut”
