Nga Veli HAKLAJ*
(vijon nga dje)
Dëshmi autentike të këtyre masakrave barbare gjinden edhe në dokumentet arkivore të shtetit shqiptar. Në Arkivin Qendror të Shtetit, Tiranë, në fondin arkivor të Partisë Fashiste Shqiptare të vitit 1943 (janar – korrik), gjendet dosja nr. 52, me 57 fletë, ku janë administruar dokumente të korrespondencës ndërmjet Drejtoratit të Partisë Fashiste Shqiptare, Mëkëmbësit të Përgjithshëm Jakomonit, Ministrisë së Punëve të Brendshme, Federatës Fashiste të Shkodrës etj. mbi agresionin e çetnikëve malazezë të armatosur nga ushtria italiane kundër shqiptarëve në Veri, mbi fonogramin e sekretarit politik të Kastratit rreth përgatitjes së një mësymjeje të malazezëve në tokat shqiptare në Veri, mbi masakrën e Bihorit dhe mbi pushtimin e tokave shqiptare nga shovinistët jugosllavë, si dhe lista emërore të masakruarish nga shovinistët serbë më 1912, 1913, 1914 dhe shovinistët bullgarë nga 1912 – 1940.
Disa prej këtyre dokumenteve të dosjes 52 do t’i publikojmë për lexuesin e “Standard” në vijim të këtij dosieri.
***
2.2 Qeveria e Tiranës dokumenton barbarizmat sllave kundra shqiptarëve
Në fillim të muajit korrik 1943, Ministria e Punëve të Brendshme, në Tiranë, do t’u dërgonte prefekturave Prishtinë, Shkodër, Dibër, Prizren dhe Pejë një qarkore me këtë përmbajtje:
“Kjo ministri dëshiron me qenë e informueme mirë mbi barbarizmat që sllavët kanë bá kundra elementit shqiptar në tokat e sundueme prej tyne qysh prej vitit 1912 dhe që sot i janë aneksue Mbretnisë sonë.
Për këtë gjá duhet të veheni në kontakt me pjesë intelektuale t’atyne vendeve dhe të personave që mund të ju përshkruajnë besnikërisht ngjarjet e ndryshme.
Këto informata duhet të nxirren me një farë takti, duhet të jenë të bazueme në fakte e në dokumenta.
Prandaj lutena na dërgoni për çdo ngjarje nga një përshkrim të hollësishëm dhe të përpiktë, tue shënue në të datën, vendin dhe mundësisht emrat e të gjithë atyne të munduemve e të masakruemve gjatë 30 vjetëve të sundimit sllav n’ato vise si dhe mundësisht t’atyne që i kan bám këto masakrime kundra shqiptarëve.
Shtojmë se organet e Partisë dhe ato t’Arsimit nuk kanë me u kursye me ju ndihmue në sigurimin e këtyne kërkimeve për çka i kemi shtrue dhe lutë ministritë e lartëpërmendura.
Në lidhje me këtë problem, më 3 korrik 1943, nënministri i Partisë Kombëtare Fashiste Shqiptare, Feridon Minarolli, u dërgoi federatave të fasheve Prishtinë, Shkodër, Dibër, Prizren dhe Pejë qarkoren e mësipërme të Ministrisë së Punëve të Brendshme, ku i ftonte ato federata që në bashkëpunim me autoritetet e vendit të mbledhin fakte dhe dokumentet e nevojshme në mënyrë që ministria në fjalë t’ia arrijë qëllimit n’interes kombëtar.
2.3 Shqiptarë të vrarë më 1912 nga serbët civilë të Ferizajt
Në përgjigje të kërkesës zyrtare, në Ferizaj u dokumentuan këta shqiptarë të vrarë, në vitin 1912, nga serbët civilë që banonin aty:
Sadri Vata, Azem Vata, Gj(Xh)em Vata, Hazir Biba, Islam Biba, Hasan Ibrahimo, Emin Bajqinca vetë i dhjeti, Mustafa i Vogël, Mall Midyri, Hasi vetë i dyti, Mehmet Vata, Selim Puella, Nezir Kozhinca, Osman Mehmeti, Adem Feka, Ram Goga, Mehë Haxhi Sallku, Halil Ajeti, Rasim Ajeti, Nuredin Abdyli, Hysen Islam Stublla, Osman Rrahman Stublla, Bajram Goga, Azem Goga, Salih Goga, Salih Varoshi, Haxhi Sallku, Sylë Haxhi Sallku, Emin Mumini, Zaim Nazifi, Ali Jupi, Ibrahim Dema, Myftin e qytetit, Rexhep Rama, Bajrosh Rama, Rustem Rama, Bahti Abas-Pala, Rexhep Beqiri, Beqir Halil Hasani, Bislim Ymeri, Tahir e Abas Rexhepi, Ismail Abasi, Mustafa Saraqi, Mustafa i Gjatë, Bajram Hysen Klajiqi, Haziz Kzhinva vetë i teti, Dem Kozhinca, Sait Slishani vetë i katërti, Abas Xhukel vetë i pesti, Nekë Kasapi, Nazif e Saqip Kaçaniku.
Shqiptarët nga nënprefektura e Gjilanit të vrarë në mënyrë barbare
Disa nga shqiptarët e masakruar në mënyrë barbare në nënprefekturën e Gjilanit, nga ushtria ose komitat bullgare, prej vitit 1912 – 1940, janë:
Vrarë më 1912
Ruzhdi Abdyl, Halit Shaban, Bislim Bejxhet, Ymer Sulejman, nga katundi Bimnik; Jashar Zahir, nga katundi Poliska; Sinan Ramadan, nga katundi Shipshanica; Kadri Zeqir, nga katundi Desivojca; Eles Sulejman, Nudi Ramadan, Bajram Misim, Musli Ismahil, Rustem Jonus, nga katundi Kobosh; Rahman Ali dhe Jakupi, nga katundi Gughevca; Emin Shabani, Selman Vejseli, Nuhi Memishi, Ajet Memishi, Adem Zeqiri, Tush Zeqiri, Murtez Rexhepi, Elez Rexhepi, Nuhi Baftija, Shaban Alija, Islam Zeneli, Mehmet Haliti, Mehmat Hajdari, Emin Shabani, Etem Osmani, Ramadan Hasani, Halit Mehmeti, Hasa Zyberi, Asllan Bajrami, Emrush Selmani, Bafti Ademi, Sula Aliaj, Bajram Ymeri, nga katundi Komogllav; Shabi Ramadan Kaja, Ahmet Shabi, Ali Jaho, Sali Bislia, nga katundi Dreker; Bislim Musli, Selim Musli, Musli Musli, Ysen Ajdar, Arif Sejdin, Abdyl Bajram, nga Gilani; Sulejman Sait nga katundi Bamjan; Emin Muvsin Sali Kupina, nga katundi Grpes; Emin Zhitina nga katundi Zhitinë; Zekirja Zyber, nga katundi Bezaran; Bekir Jaha, Hamdi Sali, nga katundi Delekar; Aziz Aga, nga katundi Bimnik; Abdullah Hajredin, Hajdar Jashar, Ajvas Abdullah, Rexhep Jusuf, Pajazit Ibish, nga katundi Polichka; Ibrahim Sela, Sherif Azem, Musli Kamber, Kurtesh Ajdin, Kasem Fetah, Ysen Rushit, Fetah Hysejni, nga katundi Veleglava; Ukshin Shain, Ziatif Shain, nga katundi Zejacijë; Mustafa Arsllan, Abdulla Sali, Ramadan Halil, Fazlije Gruja, Hasan Osman, nga katundi Grstëna; Emin Sait, Rustem Emin, Mustafa Jusuf, nga katundi Zisëçka; Pajazit Rama, Hasan Rama, Rahim Hasan, Bale Rahimi, Rakip Sali, nga katundi Shipshtinca; Ali Faslli, nga katundi Bajkovë; Hysejn Idris, Adem Jashar, nga katundi Hagoshta; Abdullah Sulejman, nga katundi Polic, Abdul Bajram, Jusuf Osman, Sulejman Fejzullah, Islam Hajrullah, nga katundi Vrëevea; Tahir Maliq, Haziz Shahin, nga katundi Sahic; Qazim Idris nga katundi Keretin; Ajdar Basevaç nga katundi Basevaç; Ali Bajram nga katundi Belegleva; Aziz Mahmut, nga katundi Beshi; Zyber Bozhit, nga katundi Bleta; Ajdin Gjymshit, Asllan Emrullah, Ali Emrullah, Baftjar Kadri, Ahmet Selman, Myftar Ferat, Feris Hajdar, Bajram Hysen, Harif Liman, Eshref Arif, Bahri Arif, Jusuf Mahmut, nga katundi Lubishtë; Shaban Vejsel, Myftar Demiri, Arif Haliti, Ali Jahiri, Mahmut Nuredini, Daut Bejluli, Mustafa Sadiku, Rexhep Sejfi, Ramadan Abdyli, Xhemal Beqiri, Hasan Murseli, Halim Quni, Rexhep Quni, Qun Murseli, Murat Faslija, Sherif Hasani, Tafa Hasani, Hasan Mustafa, Musli Bajrami, Selman Baftija, Emrullah Fetahu, Hava Murseli, nga katundi Komogllav; Shabi Rama, Ahmet Shabija, Ali Jahi, Bislim Musa, Musa i Musës, Selim Rama, Sherif Bajrami, Hysejn Mustafa, Rama i Baftijës, Abdyl Bisla, Arif Sejda, nga katundi Gjylekar; Bajram Nuredini, Qerim Bajrami, Rexhep Bajrami, Zejnullah Bajrami, Selman Bajrami, Ajet Ibrahimi, Sali Osmani, Hamide Shaqiri, Mustafa Fetahi, Sulejman Kameri, nga katundi Sllatin; Isuf Ahmet, Jakup Ahmet, Ramadan Sahit, Deli Fetahi, Sulejman Ramadani, Arif Mustafa, Sheqir Ismahili, Bajram Ismahili, Hetem Ademi, Bafti Ademi, Nezir Ramadani, Abdyl Kadrija, Selim Vejseli, Liman Ibrahim, Emrullah Murseli, nga katundi Verban; Fejzi Haziri, Beqir Zajra, Kadri Beqir, Sulejman Beqir, Metush Mesimi, Jaja Rexhepi, Hamet Hameti, Sadri Dauti, Hamdi Beqiri, Afës Aziri, Shahin Hasani, Qamil Shahini, Shaban Hyseni, Nazif Maliqi, Qemal Avdija, Bektash Bajrami, Sali Sulejman, Shaban Sasivari, Bafti Harifi, Bajram Azizi, Reshat Xhemail, Elmas Hasani, Hajris Hasan, Fasli Halil, Shehna Bajram, Dalip Kamer, Jakup Hysen, Selim Ferat, Sait Bajram, Sait Sulejman, Sul sllatina, Abdyl Shabani, Hasan Ajeti, Hetem Adem, Halim Hetem, Beqir Rexhep, Aziz Rexhep, Idris Rexhep, Hazir Beqir, Fejza Ahmet, Lah Arif, Ramadan Arifi, Hysen Emin, Halil Ahmet, Halit Sinan, Bajram Nuhi, Fasli Nuhi, Riza Nure, Dalip Bekatsh, Ramadan Bektash, Adem Ilias, Hamit Mustafa, Hamza Hamit, Rahman Hasan, Emin Habib, Hysen Sefa, Berat Mustafa, Bajram Hetem, Fetah Hetem, Halil Shama, nga Begunc.
Viti 1913
Rexhep Ibrahim, Abdullah Shaban, Hasan Jakup, Kadri Hysejn, Bahti Abdi, nga katundi Kabash; Male M. Sulejman,, nga katundi Crneva; Bajram Muharrem, nga katundi Derbesh; Mehmet Ali, nga katundi Kerblicë; Halim Jusuf, Sulejman Sadik, Male Rama, Jashar Spahi, Jusuf Jashar, nga katundi Dobërçan; Isak Halil, nga katundi Dobresh, Hafis Mehmedali, nga katundi Tërnofc; Ali Ajet, Mehmet Ajet, nga katundi Gminca; Rexhep Redofca, nga katundi Dragencë; Sinan Rahma, Murat Sait, Ibrahim Halil, Sherif Cileki, Ibrahim Pajaziti, Rahma Beshiri, nga katundi Guzhevca; Behlul Sali, Shaban Ismahil, Myftar Kasëm, Ajdin Kasëm, Shaban Mustafa, Mehmet Emin, Sherif Emin, nga katundi Cunmishta; Shaban Ajvazi, nga katundi Gadish; Halil Islam, Zekir Rahman, Islam Rahman, Kamber Baki, Sherif Ajdin, Sali Ali, Ibrahim Ali, Zeqir Kamber, Sejdi Adil, Fazilje Adil, Sulejman Ismahil, nga katundi Merfocë.
Vrarë më 1915
Jakup Selim Deda, Zyber Zechirja, Hysen Bekir, Bedhel Shaban, Hysen Myrseli, Demir Myrseli, Shaban Hysein, Ismail Hysein, Myrtez Hysein, Sait Hysein, nga Pozhorona; Ymer Hajdar, Metush Sali, Ibrahim Ali, Vejseli Emin, nga Grpës; Hali Shelajdin, Idris Alush, Sali Bexhet, Hasan Shaban, Shaban Ramadan, Nuhi Sulejman, Jusuf Shabai, Nuhi Sali, Jusuf Halili, Qazim Halili, Adullah Qazim, nga Dheleker; Ajet Shabi, nga Bobotovo.
Vrarë më 1916
Nezir Halili, Habib Shabani, Daut Ajeti, Sula Asllani, Hysen Delija, Hamit Zuka, Ajet Shafa, Hysen Hamiti, Sali Arifi, Elmaz Abdija, Ilias Mysini, Nezir Ramadani, Sherif Zejnullahi, Murat Zeqiri, sadri Ademi, Sadri Osmani, Xhemal Bajrami, Shaban Arifi, Sali Arifi, Sherif Neziri, Zeqir Ajeti, nga katundi Smira.
Vrarë më 1917
Hasim Ferati, Zymer Arifi, Sejdi Zymeri, Shaban Tafa, Ismail Emini, Shefki Emini, Sejdin Brahimi, Rahman Ahmeti, nga katundi Zhitinja; Jusuf Shabija, Haxhi Xheladin, Mustafa Qerimi, Zenun Haziri, Isak Ismahili, Halit Emini, Hajdar Sedlimi, Ejup Pajaziti, Nuhi Salihi, Ajet Shabija, Zeqir Selimi, Abdyl Shabani,Hasan Ajeti, Ethem Ademi, Halim Ethemi, Beqir Rexhepi, Aziz Rexhepi, Idriz Rexhepi, Haziz Beqir, Fejza Ahmeti, Isa Arifi, Rmadan Arifi, Ysen Emini, Halil Ahmeti, Halil Selmani, Bajram Selmani, Elez Arifi, Abdyl Beqiri, nga katundi Gjylekar; Gani Baki, Qerim Zejnun, Hajrie Abas, Riza Rexhep, Qazim Rexhep, nga katundi Lubishtë; Rexhep Shabani, nga katundi Komogllav.
Vrarë më 1918
Riza Idrizi, nga katundi Smira.
Vrarë më 1923
Zija Selman, Bajram Rexhep, Xhemal Elmas, Abdullah Elmas, Musli Hajdar, Deli Halit, nga katundi Lubishë.
Vrarë më 1942
Selim Feta, Halil Sulejman, Daut Ibrahim, Shaban Ibrahim, Bajram Ibrahim, Sali Islam, nga Bimnik.
