Sot Tirana shënon 106-vjetorin si kryeqytet i Shqipërisë. Nga një qytet i vogël me pak mijëra banorë në vitin 1920, ajo është shndërruar në një metropol me mbi 1 milion banorë në zonën e zgjeruar urbane. Rritja ka qenë e shpejtë, e pandalshme dhe shpesh e pakontrolluar. Dhe nëse 106 vite më parë sfida ishte ndërtimi i institucioneve të shtetit, sot sfida është ndërtimi i një qyteti funksional për qytetarët e tij.
Kulla ka, rrugë jo
Në dekadat e fundit, Tirana ka përjetuar një bum ndërtimesh, sidomos në qendër dhe në zonat periferike në zgjerim. Kullat shumëkatëshe janë kthyer në simbolin e zhvillimit urban, por infrastruktura mbështetëse ka mbetur pas. Rrugë të ngushta, akse të pa zgjeruara, mungesë parkimi dhe trafik kronik janë realiteti i përditshëm.
Në mungesë të një transporti publik funksional, qyteti lëviz me automjete private dhe autobusë që bllokohen në të njëjtin trafik me makinat. Kryeqytetasit shpenzojnë minimalisht 1–2 orë në ditë vetëm për të shkuar në punë dhe për t’u kthyer në shtëpi. Kjo është kohë e humbur produktiviteti, kohë e humbur për familjen dhe një kosto e padukshme ekonomike që askush nuk e përllogarit.
Premtimet për tramvaj apo linja të dedikuara mbeten ende në letër. Realiteti është i thjeshtë: qyteti është rritur vertikalisht, por nuk është planifikuar horizontalisht.
Zona që u mbush me pallate, por jo me shërbime
Një nga shembujt më domethënës është zona nga Kopshti Botanik, Liqeni i Thatë e deri në drejtim të TEG-ut. Kjo zonë nuk u zhvillua brenda natës. Prej më shumë se 10 vitesh janë dhënë leje ndërtimi për pallate të të gjitha lartësive dhe formave. Popullsia është rritur ndjeshëm. Po shërbimet publike?
Nuk ka çerdhe publike.
Nuk ka kopshte publike.
Nuk ka shkolla publike.
Nuk ka qendër shëndetësore funksionale për zonën.
Banorët e këtyre lagjeve paguajnë prej vitesh taksën e arsimit dhe taksa të tjera vendore. Por investimet në infrastrukturë sociale mungojnë. Këta qytetarë nuk janë më “banorë të rinj” – janë kontribuues prej një dekade në buxhetin vendor.
Pyetja është legjitime: ku kanë shkuar të ardhurat nga taksa e ndikimit në infrastrukturë? Cilat investime konkrete janë kthyer në këto zona në formën e shkollave, kopshteve apo qendrave shëndetësore?
Zhvillim apo thjesht leje ndërtimi?
Modeli i zhvillimit të Tiranës në vitet e fundit duket i orientuar drejt rritjes së të ardhurave përmes lejeve të ndërtimit dhe taksës së infrastrukturës. Kjo ka sjellë rritje të ndjeshme të të ardhurave vendore dhe një volum të lartë investimesh private. Por një qytet nuk matet me metra katrorë ndërtimi.
Një qytet matet me kohën që qytetarët harxhojnë për të lëvizur, aksesin në arsim publik, shërbimin shëndetësor bazë, hapësirat publike reale, jo vetëm estetike.
Në shumë zona të reja, raporti mes banorëve dhe kapaciteteve arsimore është i paekuilibruar. Shkollat ekzistuese në zona të tjera janë të mbingarkuara, ndërsa lagjet e reja funksionojnë si “fjetore urbane” pa infrastrukturë sociale.
Transporti publik – hallka më e dobët
Tirana vazhdon të mbështetet vetëm në autobusë. Nuk ka metro, nuk ka tramvaj funksional, nuk ka rrjet hekurudhor urban. Autobusët, edhe kur janë të rinj, janë pjesë e trafikut dhe jo zgjidhje për trafikun.
Një qytet që synon të jetë europian nuk mund të funksionojë me të njëjtin model transporti të viteve ’90. Ndërkohë, numri i automjeteve është rritur ndjeshëm, ndërsa kapaciteti rrugor ka mbetur pothuajse i njëjtë.
Kostoja ekonomike e trafikut përkthehet në humbje produktiviteti, konsum më të lartë karburanti, ndotje më të madhe, stres dhe ulje të cilësisë së jetës.
106 vite më pas: çfarë qyteti duam?
Në 106-vjetorin e saj si kryeqytet, Tirana ka nevojë për një debat serioz mbi modelin e zhvillimit urban. A do të vazhdojë të rritet me kulla dhe pa shërbime? Apo do të kalojë në një fazë të re planifikimi të qëndrueshëm?
Qytetarët që paguajnë taksa kanë të drejtë të kërkojnë llogari për investimet në infrastrukturë sociale, planin real të transportit publik, balancën mes zhvillimit privat dhe interesit publik.
Sepse një kryeqytet nuk është thjesht qendër administrative apo financiare. Është vendi ku jetojnë njerëz, ku rriten fëmijë, ku ndërtohen komunitete.
Pas 106 vitesh, sfida e Tiranës nuk është më të ndërtojë shtetin. Është të ndërtojë një qytet që funksionon./ Ekofin.al
