Intervistoi Erneta Shevroja
Kola: Të dënuarit shikojnë të gjitha dosjet, ndërsa ligji për palët e treta parashikon që të mos shikojnë të dhëna konfidenciale që kanë të bëjnë me të prekurit
“Komisioni i Venecias në opinionin e tij parashikon që procesi i hapjes së dosjeve dhe lustracionit të zgjasë nga fillimi, nga shembja e Murit të Berlinit deri maksimalisht 31 dhjetor të vitit 1999”
“Ata persona që kanë qenë të prekur nga Sigurimi i Shtetit, pra të burgosurit, personat që janë internuar, që janë dënuar me vendime të kohës, por të iniciuara nga Sigurimi i Shtetit do të kenë mundësi të shohin gjithçka në dosjet e tyre. Dhe kur dosja e tyre ka emra, ose grupe anëtarësh të Sigurimit të Shtetit, ose bashkëpunëtorë, me pseudonim, ata persona do të kenë të drejtë t’i kërkojnë autoritetit t’i saktësojë të dhënat e këtyre individëve. Personat që janë palë të treta, në bazë të këtij ligji nuk do të kenë të drejtë të shohin të dhënat konfidenciale që kanë të bëjnë me të prekurit”, – ky është sqarimi që jep kreu i Institutit për Integrimin e ish-të Përndjekurve Politikë, Bilal Kola. Sipas tij, projektligji i qeverisë, që i referohet modelit gjerman, bën një dallim të qartë mes atyre që kanë qenë bashkëpunëtorë të Sigurimit të Shtetit në mënyrë të vullnetshme dhe të atyre që kanë qenë të detyruar të jenë bashkëpunëtorë. Kola sqaron dispozitat e këtij projektligji, pse nuk mund të hartohet një ligj lustracioni dhe cilët janë individët që do të kenë të drejtë të shohin dosjet që parashikohet të hapen.
- Z.Kola, deri tani janë iniciuar dy projektligje për hapjen e dosjeve dhe ligjit të lustracionit, por vetëm njëri mori miratimin e Këshillit të Ministrave. Si e keni parë procesin deri tani dhe çfarë opinioni keni për projektligjin e qeverisë që parashikon hapjen e dosjeve në bazë të modelit gjerman?
Sa i përket iniciativës për hapjen e dosjeve nga ana e qeverisë, deri tani ministria e linjës ka paraqitur në Këshillin e Ministrave një projektligj për hapjen e dosjeve të ish-Sigurimit të Shtetit. Dhe ky projektligj është miratuar nga Këshilli i Ministrave dhe i është adresuar Parlamentit për ta futur në rutinën e diskutimit nga ana e komisioneve përkatëse parlamentare dhe më pas, në momentin që kalon në komision, do të vazhdojë në seancë plenare për votim. Sa i përket kësaj iniciative, ajo që unë them me bindje është që në thelb qëllimi i këtij projektligji është bërja e një procesi transparence, tashmë mund të thuash të munguar prej 24 vitesh, sa i përket procesit të ndërgjegjësimit të shqiptarëve në përgjithësi, dhe posaçërisht atyre që janë përfituesit moral, që janë ish-të përndjekurit politikë. Them që procesi në thelb ka transparencën dhe jo ndëshkimin kolektiv.
Kjo do të thotë që do të ketë ndëshkime individuale?
Nuk ka kontekst ndëshkimi fare tek ky projektligj, nuk ka elementin e ndëshkimit pasi disa dispozita të tjera rregullojnë mënyrën se si organet vendimmarrëse mund ti kërkojnë autoritetit që do të krijojë ky ligj, informacion lidhur me kandidaturat e posaçme të cilat pritet të miratohen nga këto organe. Duke filluar edhe nga Presidenti i Republikës, Këshilli i Ministrave, e me radhë të gjithë hallkat e pushtetit ekzekutiv, legjislativ dhe atij gjyqësor, duke përfshirë këtu dhe rektoratin, profesoriatin, po ashtu edhe ATSH-në dhe aspektin e rregullatorit mediatik, gjithashtu dhe drejtorët dhe zv.drejtorët e radiotelevizionit shqiptar. Kështu që ligji rrok 5 sferat e vendimmarrjes por edhe të opinionbërjes dhe të politikëbërjes. Kështu që, në këtë kontekst autoriteti është i detyruar të pajisë institucionet që emërojnë ose zgjedhin persona vendimmarrës edhe në nivele të larta të administratës sa i përket të shkuarës së tyre, nëse këta persona kanë qenë ose jo me të shkuar që i lidh me sigurinë e shtetit. Kur them me të shkuar që i lidh me sigurinë e shtetit, nënkuptoj persona që kanë qenë funksionar në pozicione të caktuara, persona që kanë qenë funksionar të shërbimit të Sigurimit të Shtetit dhe persona që kanë qenë bashkëpunëtor të Sigurimit të Shtetit. Tek elementi i bashkëpunëtorëve, këtu ka diçka që bëhet fjalë për ata bashkëpunëtorë që në mënyrë të vullnetshme kanë bashkëpunuar në Sigurinë e Shtetit dhe kanë qenë në moshë madhore kur e kanë bërë këtë bashkëpunim, jo për ata që e kanë qenë të detyruar forcërisht.
Pra, do të ketë një ndarje mes atyre që janë detyruar të jenë bashkëpunëtor të Sigurimit dhe atyre që kanë qenë bashkëpunëtor me vullnet të plotë?
Çdo person i cili ka bashkëpunuar ose si pasojë e një dhune psikologjike, ose fizike, ose të dyja bashkë ka të drejtën ti adresohet autoritetit që do të formohet me këtë ligj, ku do të kërkojë ti saktësohen të dhënat e tij pasi nëse personi vërteton që ka qenë bashkëpunëtor si pasojë e dhunës së ushtruar, qoftë kjo psikologjike, qoftë fizike, automatikisht autoriteti duhet ta përditësojë dosjen e personit duke e saktësuar atë. Kështu që, secili prej bashkëpunëtorëve, në rastin e bashkëpunëtorëve, jo për këtë që thashë për nomenklaturën dhe punonjësit e Sigurisë së Shtetit, e ka këtë të drejtë. Pra, ata bashkëpunëtorë që kanë qenë nën moshën 18 vjeç, kur kanë bashkëpunuar me sigurimin e shtetit, ata automatikisht prezumohen që kanë qenë nën presion. Ndaj atyre nuk është e nevojshme fare të ndërmerret një procedurë ku me anë të kërkesës së kërkohet korrigjimi i të dhënave. Kjo është sa i përket elementit të transparencës.
Kush do të ketë të drejtë si shikojë dosjet sipas projektligjit të qeverisë?
Dosjet do ti vihen në dispozicion secilit prej personave, ose grup personave që kërkon të marrë informacion, por me disa dallime. Ata persona që kanë qenë të prekur nga Sigurimi i Shtetit, pra të burgosurit, personat që janë internuar, që janë dënuar me vendime të kohës por të iniciuara nga Sigurimi i Shtetit, siç gjithçka bëhej në atë kohë, do të kenë mundësi të shohin gjithçka në dosjet e tyre. Dhe kur dosja e tyre ka emra, ose anëtarësh të sigurimit të Shteti, ose bashkëpunëtorësh me pseudonim, ata persona do të kenë të drejtë ti kërkojnë autoritetit ti saktësojë të dhënat e këtyre individëve. Personat që janë palë të treta, në bazë të këtij ligji nuk do të kenë të drejtë të shohin të dhënat konfidenciale që kanë të bëjnë me të prekurit, të cilët trajton ky ligj si term. Kush janë të prekurit?! Të prekurit janë të gjithë ata persona që kanë qenë subjekt i dhunës apo terrorit të ushtruar nga Sigurimi i Shtetit. Pra, ligji bën një farë klasifikimi ku i lejon të prekurit të shohin gjithçka por të tjerët nuk mund të shohin gjithçka, sidomos ato të dhëna që konsiderohen të dhëna personale për të prekurin. Kur flasim për transparencë, bëhet fjalë për transparencë por pa paraqitur të dhëna personale nga pikëpamja mediatike, ligji krijon një lloj transparence për mediat, por pa të dhëna personale për të prekurin, pa paraqitur të dhëna si kush, qysh e tek. Këto të dhëna do të fshihen. Nuk bëhet fjalë ti vihet në dispozicion një dosje origjinale, por një dublikatë, në të cilën nuk mund të jenë të identifikueshme të dhënat personale.
Dhe një nga qëllimet kryesore të këtij projektligji është transparenca por edhe në funksion të kurimit, ose paqëtimit. Kjo pasi shumë individë për të cilët qoftë nga pikëpamja historike, nuk është mbajtur ai qëndrim që duhej mbajtur, këta individ në momentin që do të kenë mundësi të hapin dosjet e tyre, do të kenë mundësi që të dikojnë në mënyrë pro-aktive në shkruarjen e gjërave në mënyrën e saktë. Edhe nga këndvështrimi i një edukimi historik, do të mbahet një bazë identifikimi i këtyre të dhënave, do të mbahet një qëndrim kritik historik sa i përket qoftë periudhës së komunizmit, qoftë dhe shkrimit të historisë siç ajo duhej bërë. Gjithashtu një element interesat është fakti që, të gjithë ata persona që në gjithë këto 24 vjet, nuk kanë pasur mundësi si pasojë e mospasjen disponibël të dokumentacionit përkatës për marrjen e eshtrave të të afërmve të tyre, të kenë mundësi me anë të këtij projektligji të trajtohen me përparësi, ku t’i tregohen vendndodhja e këtyre eshtrave. Të kenë mundësi ti marrin eshtrat dhe ti varrosin, gjë që deri më tani nuk është bërë e mundur gjetja.
Në këta 23 vjet procesi ka dështuar pikërisht për shkak të ndikimeve politike. Besoni se me këtë projektligj nuk do të jetë ky problem dhe ky proces do të mbyllet përfundimisht?
Unë jam shumë i familjarizuar me mënyrën se si ky proces është bërë në vende të caktuara të Evropës Lindore, gjithashtu jam i familjarizuar edhe me opinionin e Komisionit të Venecias i ka dhënë Gjykatës sonë Kushtetuese bazuar në 5 pyetjet që GJK ka referuar për ligjin e lustracionit në 2008. Po t’i referohemi praktikës së vendeve lindore, që tashmë e kanë ezauruar procesin, qoftë pikëpamjes së opinionit të lëshuar nga Komisioni i Venecias, dy gjëra dallojnë qartazi, që secili prej vendeve të Evropës Lindore që e ka përmbyllur këtë proces, e ka bërë në një periudhë kohore ku ka qenë situata ose të vakuumit kushtetutës ose në një situatë tranzitore. Dhe Komisioni i Venecias, thotë në opinionin që i ka lëshuar Gjykatës tonë Kushtetuese, që është parashikuar që procesi i hapjes së dosjeve të zgjasë dhe lustracionit të zgjasë nga fillimi, nga shembja e Murrit të Berlinit, fundi i viteve ’80, deri në maksimlisht 31 dhjetor të vitit 1999. Kjo për disa arsye, por kryesorja është se parashikohet që kjo periudhë të bëhet periudhë tranzitore për këto shtete, ku dhe nga pikëpamja kushtetuese, këto shtete nuk do të jenë të konsoliduara kur vjen puna tek mënyra si trajtohen çështje specifike që kanë të bëjnë me të drejtat e njeriut. Në rastin tonë, ne kemi patur mundësi shumë të mirë, për të bërë një projektligj të shkëlqyer që mos të kishte asnjë lloë komponenti që binte ndesh me Kushtetutën apo dispozita tranzitore, deri në vitin 1996. Mbas këtij viti, që ne kemi adoptuar Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut, e cila tashmë përbën atë limitin nën të cilin të drejtat e individit në Shqipëri nuk mund të bien, pra kushtetuta jonë i mbron, por ama Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, thotë që minimalisht kjo është dyshemeja në të cilën mund të trajtohen këto të drejta. Ne kemi pasur gjithë mundësi që deri në vitin 1996 të bënim një ligj të shkëlqyer, siç e kanë bërë të gjitha vendet e tjera. Në Gjermani mos harroni që mësuesi i historisë nuk është lejuar më të japë lëndën e historisë mbas shembjes së Murit të Berlinit, kur u bë ligji për lustracioni në vitin 1981, që do të thotë gjithë pjesa e minikliaturës është përjashtuar për një afat të caktuar kohor nga e vendimmarrjes dhe vendimmarrjes, por vetëm kaq është përjashtuar. Ndërkohë, në këtë kontekst Shqipëria e ka munguar trendin e bërjes së një ligji tipik lustracioni. Pse ka munguar, kjo është pyetja që ngrihet? Se ne nuk dinim, apo se nuk donim? Unë jam i mendimit se ne nuk donim të bënim një proces të tillë, pasi nëse do të kishim dëshirë do të kishim marrë asistencë nga vendet që e kishin kaluar këtë proces dhe e kishin përmbyllur këtë proces në fillim të viteve ‘90. Tashmë që Shqipëria është në këto kushte që ka një Kushtetutë të qenësishme, e cila mbron shumë mirë të drejtat e njeriut. Po ashtu Shqipëria ka nënshkruar Konventën e të Drejtave të Njeriut të Këshillit të Evropës, e po ashtu Shqipëria ka marrë statusin e vendit kandidat në BE. Në këto kushte Shqipëria detyrohet që të ndjek me rigorozitet zbatimin e kushtetutës dhe Konventave të Drejtave të Njeriut. Prandaj për këto arsye nuk mund të bëhet një ligj tipik të lustracionit pasi një ligj tipik i lustracionit të do të binte ndesh me këto norma kushtetuese.
Çfarë parashikon ligji i lustracionit, që siç thatë më sipër, bie ndesh me Kushtetutën?
Ligji i lustracionit parashikon që njerëzve mund ti ndërpritet mandati në një pozicion të caktuar, njerëzit për një kohë të caktuar nuk do të kenë mundësi, të zgjidhen,të emërohen në pozicione të rëndësishme vendimmarrëse. Këtë parashikon ligji i lustracionit, pra, ndërprerjen e mandatit dhe gjithashtu mungesën e hapësirës për t’u emëruar apo zgjedhur në pozicione të caktuara vendimmarrëse. Në këtë kontekst, në kushtet e pamundësisë, ky proces që është nisur nga qeveria, që nuk që ndesh me Kushtetutën, pasi nuk kërkon ti ndërpresë askujt mandatin, por në maksimumin e tij kërkon të arrij një farë transparence në funksion të mirëqeverisjes.
Është propozuar që ndiqet modeli gjerman, mendoni se është i përshtatësh për t’u zbatuar në vendin tonë?
Modeli gjerman për mua është një ndër modelet më interesante pasi ka disa sita kur vjen puna tek mënyra se si merret informacioni në dosje, se si jepet informacioni në dosje, kujt i jepet e me radhë. Mundësit e rregullimit të këtij informacioni e më pas procesi fundor që mund të shkosh në gjykatë të kërkosh të drejtat e tua, të cilat në mënyrë administrative nuk i merr dot. Ndjekja e një modeli së pari heq mundësie e paragjykimeve, nëse ne do të shpiknim diçka tonën, gjëja e parë që të shkon në mendje është se kjo është bërë me qëllim politik të këtij apo atij subjekti dhe me një paragjykim për këtë apo atë subjekt.
Sipas mendimit tuaj, pse projektligji që u propozua nga shoqëria civile dhe që u dorëzua në Kuvend nga deputetja Mesila Doda dhe Shpëtim Idrizi nuk mund të merrte miratimin e Këshillit të Ministrave?
Nga këndvështrimi emocional unë do të isha dakord për implementimin e një projektligji të tillë. Si individ, do të isha pro këtij projektligji por duke qenë se realpolitika të thotë që në një vend që ka një rend kushtetues dhe ka Kushtetutë, plus kësaj ka dhe një angazhim ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, nuk mund të pretendojë që të integrojë, projektligji i paraqitur prej tyre minimalisht bie kryekëput ndesh me vendim e Gjykatës Kushtetuese, e cila nuk ka bërë gjë tjetër veçse ka hedhur opinionin e Komisionit të Venecias e ka zbardhur në formën e një vendimi. Dhe qartazi dispozita të caktuara në këtë projektligj, minimalisht në 10 raste, janë konstatuar se bien desh me Kushtetutën.
Ka propozime nga Institucioni që ju përfaqësoni?
Kreu i Institutit për Integrimin e ish-të Përndjekurve Politikë u shpreh se në autoritetin që do të krijohet për hapjen e dosjeve do të jenë edhe persona nga kjo shtresë. Ai tregon se kjo është një kërkesë e padiskutueshme që ka marrë prej tyre. “Gjatë këtyre ditëve unë kam pasur disa takime në rrethe të caktuara të Shqipërisë, ku deri tani u kam shpjeguar të ish-të përndjekurve politik se çfarë realisht trajton ky ligj, dhe gjithashtu pamundësinë për të pasur një ligj tipik lustracioni, siç është rasti i paraqitur nga znj. Doda dhe z. Idrizi. Unë kam marrë mbështetje pozitive nga të gjithë përfaqësuesit e të përndjekurve politik. Gjithashtu, ka edhe një fakt tjetër. Në një prej takimeve ka marrë një kërkesë pothuajse të panegociueshme nga ana e të përndjekurve politikë, që anëtarë të këtij komisioni ose autoriteti që do të krijohet, duhet me doemos të jenë edhe njerëz nga kjo shtresë, me qëllim që një proces që në fundore është për obligim moral të kësaj shtrese, mos të jetë jashtë sferës së drejtimit dhe administrimit të individëve që vijnë nga kjo shtresë.
