Umberto Eco
Vepra më e njohur letrare e Umberto Eco-s, “Emri i trëndafilit” rivjen në shqip. Është një ripërkthim pas përpunimit të veprës bërë nga vetë autori pas 32 vitesh. Ky ribotim është konsideruar si “përmirësim kozmetik” nga botimet “Ditura”, me përkthim të Donika Omarit. Më poshtë japim këtë variant të riparë të Eco-s, kur dihet se botimi i parë i romanit është në italisht, nga “Bompiani”, në shtator të vitit 1980; botimi i parë i riparë dhe i korrigjuar në italisht, po nga “Bompiani”, janar 2012; botimi i parë në shqip vjen më 1996, nga botimet “Elena Gjika”
DITA E PARË
ORA E PARË
Ku mbërrijmë rrëzë abacisë dhe Uiliami jep prova të një mendjemprehtësie të madhe.
Ishte një mëngjes i bukur i fundit të nëntorit. Natën s’pati rënë shumë borë, por toka ishte veshur me një vello të ftohtë jo më të trashë se tre gisht. Në terr, fill pas himneve, patëm dëgjuar meshën në një fshat të luginës. Mandej, më të lindur të diellit ishim vënë për rrugë përmes malesh.
Ndërsa po kacavirreshim nëpër shtegun e thiktë që shpështillej rreth malit, pashë befas abacinë. Ajo që më habiti në pamjen e saj nuk qenë muret që e rrethonin nga të katër anët, siç kisha parë kudo në botën e krishterë, por madhësia e asaj ndërtese që më vonë mora vesh se ishte Ngrehina. Kjo qe një godinë tetëkëndëshe, që së largu dukej si katërkëndëshe (figurë krejt e përsosur, që shpreh karakterin e qëndrueshëm e të pamposhtur të Qytetit të Zotit), krahët jugorë të së cilës ngriheshin mbi rrafshinën e abacisë, ndërsa krahët veriorë dukeshin sikur ishin zgjatim i shpateve të malit, mbi të cilin binin thikë. Vende-vende, që nga poshtë, shkëmbi dukej sikur ngjitej përpjetë drejt qiellit, pa ndërprerje ngjyre a lënde, dhe në njëfarë vendi bëhej kryekullë e pirg kryesor. Tri sërë dritaresh tregonin ritmin e trefishtë të ndërtimit të saj nga trualli, kësisoj në tokë ajo ishte fizikisht katrore, ndërsa në qiell bëhej shpirtërisht trekëndëshe. Kur i veje më pranë, kuptoje se forma katërkëndëshe jepte, në secilin kënd, një kullë kryesore tetëkëndëshe, pesë faqe të së cilës binin nga jashtë, duke formuar nga katër prej tetë faqeve të tetëkëndëshit më të madh, katër tetëkëndësh më të vegjël, të cilët nga jashtë dukeshin si pesëkëndësh. Dhe s’është se s’ka njerëz që shohin këtu harmoninë e admirueshme të gjithë këtyre numrave të shenjtë, të cilët zbulojnë secili një kuptim shpirtëror shumë të hollë. Tetë është numri i përsosurisë së çdo katërkëndëshi, katër numri i ungjijve, pesë numri i pjesëve të botës, shtatë numri i hireve të Shpirtit të Shenjtë.
Nga madhësia dhe nga forma Ngrehina m’u shfaq si Kastel Ursini e Kastel dal-Monti, që do t’i shihja më vonë në jug të siujdhesës italiane, por për nga pozicioni i paarritshëm ishte nga ato më të frikshmet, dhe udhëtarit që i afrohej pak e nga pak i fuste drojën në shpirt. Dhe mirë që, duke qenë një mëngjes i kulluar dimëror, nuk e pashë Ngrehinën ashtu si paraqitet në ditët me stuhi e shtrëngatë.
Po prapë s’mund të them se ajo të ngjallte ndonjë ndjenjë gëzimi. Mua për vete më kapi një frikë dhe një shqetësim i mprehtë. E di vetë Zoti që këto s’ishin fantazma të mendjes sime të papjekur, dhe se unë po interpretoja drejt parandjenja të padyshimta të shkruara në gur qysh prej ditës kur vunë dorë në atë vend viganët, dhe para se vullneti iluzor i murgjve të bënte çmos për ta shuguruar në rojë të fjalës hyjnore.
Ndërsa mushkat tona po merrnin kthesën e fundit të malit, mu aty ku rruga kryesore ndahet më tresh, duke krijuar dy shtigje anësore, mësuesi im u ndal një copë herë e hodhi sytë anëve të rrugës e sipër rrugës e poshtë rrugës, aty ku një sërë pishash gjithnjë të gjelbra krijonin për një çast një çati natyrore, të zbardhur bore.
– Abaci e pasur, – tha.- Abati ka qejf të duket kur i venë mysafirë.
Isha mësuar ta dëgjoja të bënte të tilla pohime fare të veçanta, dhe prandaj nuk e pyeta. Pastaj, pas një copë rruge, dëgjuam ca zhurma, dhe pas një kthese ja ku u duk një tufë lëvritëse murgjish e shërbëtorësh. Njëri prej tyre, si na pa, u afrua me shumë mirësjellje:
– Mirë se erdhët, zotëri, – tha, – dhe mos u habitni që e marr me mend se kush jeni, sepse na kanë njoftuar për vizitën tuaj. Unë jam Remixhi i Varaxhines, qilartari i manastirit. Dhe ju në qofshi frat Uiliami i Baskavilit, siç besoj, atëherë duhet lajmëruar Abati. Ti, – iu kthye dhe urdhëroi njërin nga grupi, – ngjitu e lajmëro se vizitori ynë po hyn tani brenda mureve.
– Ju faleminderit, zoti qilartar, – iu përgjigj përzemërsisht mësuesi im, – dhe e çmoj aq më tepër mikpritjen tuaj, sepse për të më përshëndetur mua ndërpretë ndjekjen. Po mos u merakosni, se kali ka kaluar këndej dhe ia ka mbajtur nga shtegu djathtas. Nuk largohet dot shumë, se kur të arrijë te depozita e plehut do t’i duhet të ndalet. Është kalë i zgjuar dhe s’e bën atë ai që të lëshohet shpatit të thiktë.
– Kur e paskeni parë? – pyeti qilartari.
– Nuk e kam parë fare, apo jo, o Adson? – tha Uiliami e m’u kthye mua me pamje të zbavitur. – Po në kërkoni Vraçin, kali s’mund të jetë në vend tjetër, veçse aty ku ju thashë unë.
Qilartari ngurroi. Vështroi Uiliamin, pastaj shtangu, dhe së fundi pyeti:
– Vraçin, thatë? E nga e dini ju?
– E po, – tha Uiliami, – është e qartë që po kërkoni Vraçin, kalin që e ka merak Abati, vrapuesin më të mirë të stallës suaj, qimezi, pesë këmbë i lartë, me bisht tufshak, me thundra të vogla e të rrumbullakëta, por që kur shkon revan ka një të ecur të rregullt; kokëvogël, veshë të hollë, por sytë të mëdhenj. Ia ka mbajtur këtej nga e djathta, po ju them, prandaj nxitoni.
Qilartari ngurroi një çast, pastaj u bëri shenjë të vetëve e u lëshua poshtë shtegut të djathtë, ndërsa mushkat tona zunë përsëri të ngjiteshin. Tek doja të pyesja Uiliamin, ai më bëri shenjë të prisja; dhe në fakt ca minuta më pas dëgjuam britma gëzimi, dhe në kthesë të shtegut u dukën murgjit e shërbëtorët, që po e sillnin kalin për frerësh. Kaluan ngjat nesh, duke mos na i ndarë sytë, mjaft të hutuar, dhe bënë përpara e vijuan drejt abacisë. M’u duk madje se Uiliami ia mbajti hapin mushkës, që t’u jepte mundësi atyre të na rrëfenin si kishte vajtur puna. Ç’është e drejta kisha pasur rast të kuptoja se mësuesi im, që ishte në gjithçka e për çdo gjë njeri me një virtyt shumë të lartë, nuk i shmangej dot vesit të kotësisë kur ishte puna të jepte prova mendjemprehtësie, dhe, pasi ia kisha çmuar prirjet prej diplomati të hollë, e kuptova se donte t’ia arrinte qëllimit të paraprihej nga një nam i sigurt si njeri i ditur.
– Dhe tani pa më thoni, – s’u përmbajta dot më në fund, – si ia dolët të merrnit vesh gjithë këto gjëra?
– O Adsoni im i mirë, – më tha mësuesi. – Kam gjithë rrugës që po të mësoj të njohësh shenjat, me të cilat bota na flet ashtu si një libër i madh. Alani i Ujdhesave thoshte se
çdo krijesë e botës
si libër dhe pikturë
është për ne si pasqyrë
dhe e kishte fjalën te rezerva e pashtershme e simboleve me të cilat Zoti, përmes krijesave të veta, na flet për jetën e amshuar. Por gjithësia është akoma edhe më shprehëse nga ç’mendonte Alani, dhe na flet jo vetëm për gjërat që ndodhin tani (dhe në këtë rast e bën gjithnjë në mënyrë të errët) po edhe për ato që do të ndodhin, dhe në këto është krejt e qartë. Më vjen turp pothuaj të të përsëris ato që duhej t’i dije vetë. Mu aty ku rruga ndahet më tresh, mbi borën e sapo rënë shquheshin shumë kthjellët gjurmët e thundrave të një kali që drejtoheshin nga shtegu më të majtën tonë. Këto shenja, në një largësi bukur të madhe e të njëjtë njëra nga tjetra, tregonin se thundra ishte rrumbullake dhe e vogël dhe vrapi shumë i rregullt – kështu që e mora me mend ç’kalë ishte dhe kuptova se nuk vraponte nga sytë këmbët, siç bën një kafshë e harbuar. Aty ku pishat formojnë një çati natyrore, ishin këputur ca degë mu në lartësinë e pesë këmbëve. Në një kaçube mareje, aty ku kafsha do të jetë kthyer që të merrte shtegun djathtas vetes, ndërsa tundte krenarisht bishtin e vet të bukur, ishin ende të ngecura nëpër gjemba qimet e gjata të krifës, të zeza sterrë… E po tani nuk do të më thuash se nuk e di që ai shteg shpie te depozita e plehut, sepse tek ngjiteshim nga shpati i poshtëm, pamë lëngun e plehut që po rridhte pingul mu rrëzë kullës lindore, dhe e kishte ndotur dëborën; dhe ashtu siç ishte rruga e ndarë më tresh, shtegu s’mund të shpinte përveçse në atë drejtim.
– Mirë, – thashë, – po koka e vogël, veshët e hollë, sytë e mëdhenj…
– Nuk e di në i ka tamam ashtu, por me siguri që murgjit e besojnë se ashtu i ka vërtet. Thoshte Isidori i Sevilies se që të jetë i bukur një kalë duhet “të jetë koka e vogël dhe kockë e lëkurë, qafa e ngritur lart, qimet e bishtit e të jeleve të dendura, dhe thundrat të rrumbullakëta, të forta e të qëndrueshme”. Të mos kishte qenë më i miri i kuajve ai kalë, që e mora me mend nga pati kaluar, si do ta shpjegoja që në ndjekje nuk patën dalë vetëm kafsharët, por ishte munduar madje edhe vetë qilartari. Dhe ai murg që e quan të shkëlqyer një kalë e me formë trupore që i kapërcen ato të rëndomtat nuk mund të mos e shohë ashtu siç ia kanë përshkruar autoritetet, sidomos…- dhe këtu buzëqeshi me djallëzi, – kur kemi të bëjmë me një benediktin të mësuar…
– Mirë, – i thashë, – po pse vraç?
– O mor biri im, të faltë Shpirti i Shenjtë ca më shumë fara në atë kungullin tënd, – thirri mësuesi im.- Po ç’emër tjetër do t’i kisha vënë përderisa edhe i madhi Buridan, që tani po bëhet rektor i Parisit, kur iu desh një herë të fliste për një kalë të bukur, nuk gjeti emër tjetër më të përshtatshëm se vraç?
Ja, kështu ishte ai mësuesi im. Dinte të lexonte jo vetëm në librin e madh të natyrës, por edhe në mënyrën se si murgjit këndonin librat e shkrimit të shenjtë dhe se si mendonin përmes tyre. Dhunti që, siç do ta shohim, do t’i vlente shumë në ditët e mëvonshme. Shpjegimi i tij m’u duk aq i natyrshëm, sa turpin që s’e gjeta dot vetë si ishte puna e mundi krenaria që tani këtë e dija edhe unë, dhe për pak sa s’e urova veten që isha aq mendjemprehtë. E tillë është forca e së vërtetës që, ashtu si e mira, përhapet vetvetiu. Dhe qoftë lëvduar emri i shenjtë i Zotit tonë Jezu Krisht për këtë zbulim të bukur që m’u bë.
Por lidhi përsëri fijet, o rrëfimi im, se ky murg i rrjedhur si shumë po vonohet me gjëra anësore. Trego më mirë se si arritëm në portën e madhe të abacisë, dhe në prag po rrinte Abati, të cilit dy rishtarë i mbanin një legen të vogël ari plot me ujë. Dhe pasi u zbritëm kafshëve, ai ia lau duart Uiliamit, pastaj e përqafoi dhe e puthi në buzë e i dha mirëseardhjen e tij të shenjtë, ndërsa qilartari merrej me mua.
– Të falemi nderit, Abon, – tha Uiliami, – është gëzim i madh për mua të shkel në manastirin e hirësisë suaj, nami i të cilit i ka kapërcyer këto male. Unë vij si shtegtar në emër të Zotit Tonë dhe ju më bëtë nder si i tillë. Por vij edhe në emër të zotit tonë në këtë tokë, siç do t’ju thotë letra që do t’ju dorëzoj, dhe për pritjen tuaj ju falënderoj edhe në emër të tij.
Abati mori letrën me vulat perandorake dhe tha se sidoqoftë ardhja e Uiliamit ishte paraprirë nga të tjera letra të sivëllezërve (e pra, thashë vetmevete me njëfarë krenarie, është vështirë të kapësh në befasi një abat benediktin). Pastaj e luti qilartarin të na shpinte në dhomat tona, ndërsa kafsharët na merrnin mushkat. Abati na premtoi përsëri të vinte të na shihte më vonë, pasi të kishim ngrënë, dhe hymë në oborrin e madh ku ndërtesat e abacisë përhapeshin gjatë gjithë asaj rrafshnalte të këndshme, që e zbuste majën e malit me një ultësirë – a lartësirë – të lehtë.
Për pozicionin e abacisë do të kem rast të flas shumë herë me hollësi. Pas portës së madhe (që ishte hyrja e vetme në murin rrethues) hapej një rruginë rrethuar me pemë, që çonte te kisha e abacisë. Majtas rruginës shtrihej një hapësirë e gjerë me kopshtie, dhe siç mora vesh, rreth e rrotull dy godinave të banjave dhe të spitalit e barnatores, që ishin përbri lakesës së mureve, ishte Kopshti Botanik.
Në fund, majtas kishës, lartohej Ngrehina, e ndarë nga kisha prej një rrafshine me varre. Porta veriore e kishës shihte kullën jugore të Ngrehinës, që paraqiste ballas në sytë e vizitorit kullën perëndimore, e që në të majtë lidhej me muret dhe zhytej drejt humnerës mbi të cilën zgjatej kulla veriore, që dukej tërthoras. Djathtas kishës përhapeshin disa ndërtesa, që i vinin pas e rreth e qark oborrit: kuptohej se ato ishin fjetoret, shtëpia e Abatit dhe shtëpia e shtegtarëve, ku qemë drejtuar dhe ku arritëm pasi përshkuam një kopsht të bukur. Në krahë të djathtë, matanë një sheshi të gjerë, gjatë murit jugor dhe duke vazhduar nga lindja pas kishës, vinin një radhë godinash fshati, stalla, mullinj vaji, hambarë, qilarë, si dhe ajo që m’u duk se do të ishte shtëpia e rishtarëve. Rregullsia e sheshit, paksa i valëzuar, i kishte lejuar ndërtuesit t’u përmbahej të dhënave të orientimit. Nga pozicioni i diellit në këtë orë të ditës, u kujtuash se porta hapej krejtësisht nga perëndimi, kështu që kori dhe altari duhej të ishin kthyer nga lindja; dhe dielli i mëngjesit kur lindte u binte mu në sy murgjve në fjetoret dhe kafshëve në stalla dhe i zgjonte. S’kam parë abaci më të bukur e më mirë të orientuar, edhe pse më vonë njoha San Galon, e Klyniun, e Fontënein e të tjera akoma, ndofta më të mëdha, por jo të përpjesëtuara. aq mirë Ndryshe nga të tjerat, kjo shquhej për madhësinë e pamasë të Ngrehinës. S’kisha ndonjë përvojë prej mjeshtri murator, por u kujtuash shpejt se Ngrehina ishte shumë më e lashtë se ndërtesat që e rrethonin, e ndërtuar ndofta për tjetër qëllim, dhe se pjesa tjetër e abacisë i ishte ngritur përreth në një kohë të mëvonshme, por në mënyrë që orientimi i ndërtesës së madhe t’i përshtatej orientimit të kishës ose kjo asaj. Sepse në mes të gjithë arteve, arkitektura është ajo që kërkon të riprodhojë më me guxim me ritmin e saj, rregullin e gjithësisë, që të vjetrit e quanin kozmos, asaj gjithësie, pra, që është e sajuar si një kafshë e stërmadhe së cilës i shkëlqejnë të gjitha gjymtyrët nga përsosuria dhe përpjesëtimi Dhe qoftë lëvduar Krijuesi që, siç thonë Shkrimet, i ka caktuar të gjitha gjërat me numër, peshë e masë.
