Diskutimet për teatrin ‘plasin’ edhe në Itali, ja çfarë është thënë…

0

Shpresa është se fati i Teatrit të arkitektit Berté të vitit 1938 është diskutuar jo vetëm brenda botës politike shqiptare por edhe midis këtyre të fundit dhe autoriteteve politiko-diplomatike italiane!

Loading...

Nga: Alessandro Zorgniotti

 

Dy “monumente-simbol” të kryeqytetit shqiptar, të cilat janë disa dhjetëra metra larg njëri-tjetrit si njëra lige. Për arsye të ndryshme, por në fund të fundit, gjatë periudhës së trazuar, por vendimtare dyvjeçare 1990-91, gjatë së cilës u kalua tranzicioni në rënien e diktaturës social-komuniste, të dy simbolizuan fillimin e rikualifikimit të lirive fetare , civilë, të shprehjes dhe rrjedhimisht politike, nga ana e Popullit të Shqipërisë

 

Vetëm tani, në qoftë se ndërtimi i ligjit të ri teatral-papillon nuk është hequr përfundimisht – ligji ende nuk ka hyrë në fuqi falë vendimit të Presidentit të Republikës Ilir Meta për ta kthyer atë në parlament për një defekt të shkeljes së marrëveshjeve të asocimit midis Shqipërisë dhe Bashkimit Evropian – një nga dy “Monumentet” do të shkatërrohet, ndërsa tjetri do të restaurohet dhe do të rihapet për rreth një vit duke u kthyer në shkëlqimin e tij origjinal.

 

Po flasim për Teatrin Kombëtar të arkitekturës racionaliste të Tridhjetë shekullit, që ndodhet midis Palaces Ministrore Italiane, Rrugës së këmbësorëve të Toptanit dhe Galerisë së Arteve, në atë që ka mbetur krejtësisht qendër e vogël historike e Tiranës së Madhe dhe Xhamisë së Etnës hem Bey që ndodhet në Sheshin e Skënderbeut aty pranë pranë Bashkisë së Tiranës, gjithashtu e arkitekturës italiane. Teatri “u dënua për t’u prishur” nga ligji i shkruar më parë dhe do të kthehet në Parlamentin e Kuvendit në shtator, që do të thotë, brenda një muaji.

 

Xhamia, siç dëshmohet nga imazhet e vendeve të ndërtimit të dukshme nga ata që kalojnë Agora kryesore të Tiranës tërësisht u kthyen në këmbë të njerëzve, është e rrethuar për një arsye tjetër dhe pikërisht të kundërt: për shkak të një ndërhyrje rizhvillimi e bërë nga marrëveshja midis Ministrisë së Kulturës dhe Komunitetit Musliman Shqiptar. Aktualisht punëtorët janë në punë për sigurinë statike të kullës së ndërtesës së famshme fetare, historia e së cilës meriton të mbahet mend pikërisht sepse – nga çliruesit “vë” si ne kronikat e qasjeve që përpiqemi të jemi – duam që të dy këto ndërtesa – Monumentet mbijetojnë dhe rinisen në jetën sociale dhe kulturore të të gjithë qytetit dhe të Shqipërisë.

 

Ndërtimi i vendit të famshëm të adhurimit mysliman filloi në 1789 – ndërsa në Francë u krye revolucioni i parë – nga Molla Beu turk, dhe u përfundua në 1823 nga djali i tij, Haxhi Et’hem Bey, pasardhës i Sulejman Pashës.

 

Xhamia – e cila do të rivlerësohet dhe zgjerohet në të tridhjetat e shekullit të njëzetë në sajë të përfshirjes së saj të plotë në kontekstin urban të hartuar nga arkitektët italianë të kohës (nën drejtimin e arkitektit Gherado Bosio) – ishte një nga të paktët që u kursye nga shkatërrimi, materiale dhe kulturore, të miratuara nga regjimi ateist i Enver Hoxhës dhe Ramiz Alia, me vendim të të cilit kishat, xhamitë, manastiret dhe institucionet e tjera fetare u mbyllën, u çmontuan ose u shndërruan në dyqane, palestër ose punëtori, në fund të vitit 1967. Prandaj, deklaroi një Monument Kombëtar edhe në periudhën e gjatë totalitare në gjysmën e dytë të shekullit të njëzetë.

 

Rëndësia e saj historike merr një pikë kthese vendimtare dhe të pakthyeshme, e cila definitivisht e stabilizon thirrjen e saj simbolike: në janar 1991, duke sfiduar kundërshtimin e autoriteteve komuniste dhe Sigurimin e tmerrshëm, dhjetë mijë njerëz hynë në xhami duke valëzuar flamurin e Shqipërisë, dhe kjo ngjarje kontribuoi në shkaktimin e goditjes që do të kishte shembur regjimin ateist.

 

Për arsye të ngjashme, ne do të dëshironim edhe Teatri Kombëtar aty pranë, të arkitekturës racionaliste italiane, u shpëtuan nga rrënimi dhe ri-nisur në kuptimin Monumental. Ajo është e vetmja ndërtesë e këtij zhanër arkitektonike, i cili mbulon periudhën e Littorio, të pranishëm në Shqipëri, ka filluar në projektin e arkitektit Giulio Berte në vitin 1938 dhe përfundoi në shtator të vitit 1939, dhe me sukses mbijetoi Luftës së Dytë Botërore, një gjysmë shekulli i totalitarizmit trazira kuqe dhe socio-politike e post-komunizmit ka ndodhur në mes të 1991 dhe 1997. Sipas ligjit të ratifikuar nga shumica qeverisëse – jo pa ndonjë mospajtimit të brendshme prestigjioze, para së gjithash e shprehur nga ministri Pandeli Majko – vendin e saj ajo duhet të merret nga një ndërtesë në formën e Papillon projektit futuristic e studimit ndërkombëtar BIG Kopenhagës. Prandaj do të ishte një ndërtesë e destinuar për të përgjithmonë hequr një nga elementet sigurisht më të dallueshme dhe identiteti i “Qendrës Italiane” në Tiranë, në praktikë qytetin e vjetër të gjitha në të gjitha më e vogël se një kapital quadruplicatasi gjithë gjatë 26 viteve të fundit.

 

Leximi i kontributeve të ndryshme të aktorit dhe komunitetit intelektual që, në fjalimet e gjalla dhe në mediat sociale, po e animon debatin për një mobilizim në mbrojtje të Teatrit Kombëtar, unë u godita nga ndërhyrja e producentes italiane-shqiptare, tani që jeton në Romë, Adele Budina, e bija e Edmond Budinës, artist dhe drejtor i cili gjithmonë luajti një rol në formimin e një lëvizje politike-intelektuale për kapërcimin e diktaturës dhe për afirmimin e pluralizmit dhe multipartizmit midis viteve 1990 dhe 1991. “Në vitin 1990 (Teatri) ishte vendi i një pikë kthese historike”, shkruan Adele në postin e tij publik që kujton artikullin e Faktit Ditor që përfshin deklaratat e korrespondentit tonë të Radios Radikale Artur Nura

 

Rasti ishte “paraqitja teatrore e Nata e Hënës (drama e Ismail Kadaresë), e cila e tallet me regjimin. Pas paraqitjes së kësaj drame, drejtori i cili u kujdes për përshtatjen dhe e vuri në skenë, doli përpara audiencës së tij prestigjioze, tha se policia ishte e pranishme në dhomë dhe nuk do të lejonte përgjigje të tjera, ai njoftoi faktin se shoku i tij Kadare (…) sapo kishte kërkuar azil politik në Francë, ngriti dorën e tij si shenjë e “V” duke shqiptuar dy fjalë të ndaluara: “Liria dhe Demokracia” dhe prej andej delirimi shpërtheu: njerëzit në lot, lule pa fund . Për herë të parë dikush kishte guxuar të rebelohej kundër diktaturës. Ky njeri, kontributi i mëpasshëm i të cilit në rënien e regjimit komunist në Shqipëri është i njohur mirë, ishte Edmond Budina dhe ai episod thellësisht e shënoi historinë e vendit dhe gjithashtu të familjes sime … “.

 

Dëshmitë mund të vazhdojnë më tej, por ne duket se thelbi i arsyetimit tashmë mund të konfirmohet: Teatri Kombëtar, si Xhamia e Piazza Skënderbeut, mund t’i atribuohet plotësisht ndër simbolet e rrugës së popullit shqiptar drejt pushtimit të lirisë civile dhe kulturore dhe fetare, dhe nuk duhet harruar se shëtitja që lidh të dy ndërtesat është e ndërprerë, në mes dhe në mënyrë të barabartë, nga vendi i nëntokës i Bunkartit 2, një projekt tjetër italian që të mos harrojë persekutimin komunist për të dëmtuar rreth 100,000 qytetarë shqiptarë. Konfirmimi se si një rizhvillim mund dhe duhet të respektojë historinë arkitekturore përreth, veçanërisht nëse ajo është një histori e rëndë dhe vendimtare për një popull të tërë.

 

Dua të përfundoj në këtë mënyrë, siç kam thënë kohët e fundit: edhe nëse qeveria italiane nuk ka më ndonjë titull ligjor për Teatrin Kombëtar të Tiranës, Italia padyshim që mban një titull historik dhe moral për të, kështu që dëshira ime Them dhe përsëris – është se debati lidhur me fatin e kësaj ndërtese teatri nuk është i kufizuar në botën politike shqiptare, por bëhet një diskutim midis autoritetit politiko-diplomatik italian dhe autoriteteve politiko-qeveritare të Tiranës dhe Shqipërisë. A është e njëjtë me pyetjen shumë? Unë me të vërtetë nuk mendoj.

 

Loading...

Lini nje pergjigje