Dënuar si “mëkatar publik”

0

filmiRegjisor dhe autor, i njohur për një stil të veçantë plot fantazi dhe imazhe baroke, ai është konsideruar një nga regjisorët më me ndikim i shekullit të 20-të dhe është nderuar gjerësisht. Ai fitoi pesë çmime “Oscar”, duke u bërë personi i cili ka fituar numrin më të madh në historinë e “Oscar”-ëve për filmin më të mirë në gjuhë të huaj.

Loading...

 

 Dënuar si “mëkatar publik” për “La Dolce vita”, Federico Fellini gërmoi në psikikën e njeriut në kërkim të misterit që lidhte jetën e tij me botën përreth. Arketipi dhe pavetëdija kolektive u dhanë frymën filmave të tij, frymëzuar nga Carl Jung.

Regjisor dhe autor, i njohur për një stil të veçantë plot fantazi dhe imazhe baroke, ai është konsideruar një nga regjisorët më me ndikim i shekullit të 20-të dhe është nderuar gjerësisht. Ai fitoi pesë çmime “Oscar”, duke u bërë personi i cili ka fituar numrin më të madh në historinë e “Oscar”-ëve për filmin më të mirë në gjuhë të huaj.

Është një homazh që vjen edhe në Tiranë për mjeshtrin e kinemasë italiane kuruar në retrospektivë nga Instituti Italian i Kulturës me rastin e 20-vjetorit të vdekjes. Ishte një mbrëmje më parë në Akademinë e Filmit “Marubi”, me projektimin e filmit “Lo sceicco bianco”, 1952, por programi parashikon mbylljen më 14 maj me të ftuarën speciale, Francesca Fellinin, mbesën dhe trashëgimtaren e tij e cila do të prezantojë në sallën “Nënë Tereza” pranë pallatit të kulturës, dokumentarin “Duke kujtuar Federico Fellini-n”.

Fellini u lind në një familje të shtresës së mesme në Rimini, atëherë një qytet i vogël në brigjet e Adriatikut. Babai i tij, Urbano Fellini, lindur në një familje të fshatarëve u zhvendos në Romë në vitin 1915 si një bukëpjekës. Nëna e tij Ida Barbiani vinte nga një familje borgjeze katolike romake e tregtare.

Në vitin 1924, Fellini filloi shkollën në një institut nga murgeshat e San Vincezo në Rimini, duke ndjekur dy vjet më vonë shkollën publike “Carlo Tonni”. Një nxënës i vëmendshëm ai kaloi kohën duke vizatuar, në skenë me shfaqje kukullash, dhe leximin e revistës për fëmijë, mjaft popullore që riprodhonte karikaturat tradicionale amerikane nga Winsor McCay, George McManus dhe Frederik Burr Opper.

Në Italinë e Musolinit, Fellini u bë anëtar i avangardës, i detyrueshëm për grupin e të rinjve fashistë për meshkuj. Ai vizitoi Romën me prindërit e tij për herë të parë në vitin 1933, viti i lundrimit të parë në transatlantik të linjës SS Rex (me të cilën bën pamjet në Amarcord, 1973). Krijimin e detit e gjen në plazh në fund të filmit “La Dolce Vita” (1960) e ka bazën e saj në një peshk gjigant në një plazh të Riminit gjatë stuhisë së vitit 1934.

Edhe pse Fellini i ka përshtatur ngjarjen kryesore nga fëmijëria e tij dhe adoleshenca në filma të tillë si “Vitellloni” (1953) dhe Amarcord (1973), ai këmbënguli se kujtime të tilla autobiografike ishin shpikje: “Kjo nuk është kujtesa që dominon filmat e mi. Të thuhet që filmat e mi janë autobiografikë është një likuidim tepër i lehtë, një klasifikim i nxituar. Me sa duket, për mua, që pothuajse kam shpikur çdo gjë: fëmijërinë, karakterin, nostalgjitë, ëndrrat, kujtimet për kënaqësinë e të qenit të aftë për t’i rinumëruar ato”.

Puna e tij e parë humoristike u shfaq te “Kartolina e lexuesve tanë”, në seksionin “Milan’s Domenica del Correire”. I vendosur fillimisht në karrierën i tij si karikaturist dhe shkrimtar, Fellini udhëtoi për Firence në vitin 1938, ku publikoi karikaturën e tij të parë në 420 javë. Më vonë, ai takoi një piktor, Rinaldo Geleng, të cilët dëshpërimisht të varfër, pa sukses, bashkuan forcat për të nxjerrë skica e për restorantet dhe kafenetë. Fellini përfundimisht gjeti punë si gazetar në gazetën “Il Picolo” dhe “Il Popolo di Roma”, por u largua shpejt, i mërzitur nga lajmet lokale gjyqësore.

Katër muaj pas publikimit të artikullit të parë në “Marc’Aurelio”, një revistë dyjavore më shumë ndikim, ai u bashkua bordit botues, duke arritur sukses me kolonën e rregullt të titulluar “Do të dëgjoni për çfarë unë do them?” Përshkruar si “një moment i pavendosur në jetën e Fellinit”, ai iu gëzua një punësimi të qëndrueshëm ndërmjet viteve 1939 dhe 1942, duke bashkëpunuar me shkrimtarët dhe skenaristët që më në fund i dhanë mundësinë në tregonte veten në biznes dhe kinema. Ndër bashkëpunëtorët e tij në bordin e revistës ishin e ardhmja regjisori Ettore Scola, teoricien marksist dhe skenaristi Cesare Zavattini dhe Bernardino Zapponi, një e ardhme e Fellinit skenarist. Shërbeu një intervistë për një revistë kinemaje, me Aldo Fabrizi, një interpretues nga më popullorët në Itali, që raporti i tyre i menjëhershëm personal të çonte në bashkëpunimin e tyre. I specializuar në monologët humoristikë, Fabrizzi porositi materiale nga mbrojtësi i tij i ri.

Rreth viteve 1940-1943 filloi një jetë aktive për Fellinin, i cili filloi të shkruajë skica për radio dhe batuta për filmat. Ende pa mbushur njëzet vjeç dhe me ndihmën e Fabrizzit, Fellini fitoi besimin për në ekran, si një shkrimtar në komedi. Ecën me ritme të shpejta në bashkëpunime të shumta në filmat në Cinecitta, rrethi i tij i të njohurve profesionale erdhi duke u zgjeruar duke përfshirë romancierin Vitaliano Brancati dhe skenaristin Piero Tellini.

Në prag të shpalljes së Musolinit në luftë kundër Francës dhe Anglisë, në qershor 1940, Fellini zbuloi Metamorfozën e Kafkës, Gogolin, John Steinbeck dhe William Faulkner së bashku me filma francezë nga Marcel Carne, Rene Clair dhe Julien Duviver. Në vitin 1941 ai publikoi “Il mio amico Pasqualino”, një 74 faqe broshurë, me dhjetë kapituj duke përshkruar aventurat absurde të Pascualinos, një alter ego.

Duke shkruar për radio përpiqej për të shmangur dokumentin, Fellini u takua me gruan e tij të ardhshme Giulietta Masina, në një studio transmetuese, radio publike, në vjeshtë 1942.

Në nëntor 1942, Fellini u dërgua në Libi, pushtuar nga Italia fashiste, për të punuar në skenarin e “I cavalieri del deserto” me regjisor Osvaldo Valenti dhe Gino Talamo.

Fellini e mirëpriti emërimin, ndërsa kjo e lejoi atë “për të siguruar tjetër shtrirje në radhën e projektit të tij”. Përgjegjës për rishkrimet e jashtëzakonshme, ai gjithashtu drejtoi skenat e para filmike. Kur Tripoli ra nën rrethimin e forcave britanike, ai dhe kolegët e tij bënë një arratisje të vogël nga bordi i avionit ushtarak gjerman duke fluturuar për Sicili. Aventura e tij afrikane, më vonë u publikua në “Marc’Aurelio” si “The first flight”, dhe shënoi “lindjen e një Fellini të ri, jo vetëm një skenarist, duke punuar dhe skicuar në tavolinën e tij, por një regjisor në fushë”.

Fellini apolitik ishte më në fund i lirë për projektin kur një aleatët ardhur nga ajri mbi Bolonjë shkatërruan regjistrimet e tij. Fellini dhe bashkëshortja u fshehën në apartamentin e tezës së tij, deri në rënien e Musolinit, në 25 korrik 1943.

Çifti u martua më tetor ‘43-shit, por disa muaj më vonë bashkëshortja e Fellinit ra nga shkallët dhe pësoi një abort. Ajo lindi një djalë, por pas dy vjetësh fëmija i vdes. Kjo tragjedi e plagosi emocionalisht dhe pati pasoja artistike.

 

Neorealizmi

Pas çlirimit të Romës, në 4 qershor 1944, Fellini dhe Enrico De Seta hapën një dyqan, “Fanny face”, ku ata mblodhën karikaturat e mbijetuar të pasluftës dhe vizatime recesioniste të ushtarëve amerikanë. Ai u përfshi me neorealizmin italian kur Roberto Rosselini, në punët me histori të kaluara, takoi Fellinin në dyqanin e tij duke i propozuar të kontribuojë në batutat dhe shkrimin e dialogëve.

Të vetëdijshëm për reputacionin e Fellinit si “muzë krijuese” e Aldo Fabrizzit, Rosselini i kërkoi që ai të bindte aktorin për të luajtur në rolin e At Giuseppe Morosini, famulltari i ekzekutuar nga SS-të më 4 prill 1944.

Në vitin 1947, Fellini dhe Sergio Amidei morën një nominim “Oscar” për skenarin e Romës, Qytet i hapur.

Fellinit vazhdojnë t’i besojnë mjaft filma. Në shkurt 1948 ai u prezantua me Marcello Mastroianin, atëherë një aktor i ri teatri që shfaqet në një lojë me Giulietta Masina.

Vendosja e një marrëdhënieje të ngushtë punë me Alberto Lattuada, Fellini bashkëshkroi dhe drejtoi “Senza Pieta” dhe “Il mulino del Po”. Fellini gjithashtu punoi me Rosselinin mbi filmin antologjik “L’Amore” (1948), bashkëskenarist dhe në një segament të titulluar, “The Miracle”, e kundërta e aktrimit të Anna Magnani. Të luajë rolin e një mashtruesi, vagabond, ka gabuar ndaj Magnanit për një shenjt, Fellini u detyrua të zbardhte flokët e tij të zinj.

 

Përtej neorealizmit

Fellini drejtoi filmin “La strada” bazuar mbi një skenar të përfunduar në vitin 1952 me Pinelli dhe Flaiano. Gjatë tre javëve të fundit të xhirimit, Fellini përjetoi shenjat e para të depresionit të rëndë klinike.

Ndihmuar nga gruaja e tij, ai iu nënshtruar një periudhë të shkurtër terapisë frojdjane.

Fellini në çast me aktorin amerikan Broderick Crawford për të interpretuar rolin e një mashtruesi të plakur në “Il bidone”, bazuar pjesërisht në histori që i tha atij një hajdut i vogël. Gjatë produksionit të “La strada”, Fellini zhvilloi skenarin e tatëpjetës së ngadaltë të një njeriu të vetmuar, drejt vdekjes.

Për të mëshiruar rolin e “fytyrës intensive, tragjike”, zgjedhja e parë e Fellinit ishte Humphrey Bogart por pas mësimit se aktori ishte me kancer në mushkëri, zgjodhi Crawford, pasi e pa fytyrën e tij në posterat teatrorë të “All the King’s Men” (1949).

Filmi u xhirua me vështirësi për shkak të alkoolizimit të Craëford. Kjo e vuri në pikëpyetje nga kritikët në Festivalin e 16-të ndërkombëtar të filmit në Venecia, ku box office, dëshpërimisht ishte bosh, dhe nuk pati asnjë shpërndarje ndërkombëtare deri 1964.

Gjatë vjeshtës, Fellini hulumtoi dhe zhvilloi një trajtim të bazuar mbi filmat në përshtatje të romanit të Mario Tobinos, “The free women of Magliano”. E vendosur në një institucion për gratë e sëmura mendore, mbështetësit financiar e konsideruan një subjekt jo potencial dhe projekti u braktis.

Në këtë kohë Fellini mëson vdekjen e babait të tij, 62-vjeçar. Në këtë kohë Fellini për përgatitej për filmin “Night of Cabiria”, 1956. Me producent Dino De Laurentiis dhe aktore Giulietta Masina, filmi mori frymëzimin nga raportimet e lajmeve, mbi një grua që ju pre koka dhe u gjet në një liqen, një histori nga Wanda. Bëhej fjalë për një prostitutë qyteti që Fellini e vuri në filmin “Il Bidone”.

Pier Paolo Pasolini u pajtua që të përkthejë dialogun Flaiano dhe Pinelli në dialektin romak dhe të mbikëqyrë hulutimet në në zonat e prekura, në periferi të Romës. Filmi fitoi çmimin e Akademisë për filmin më të mirë në gjuhë të huaj.

Me Pinellin ai zhvilloi filmin “Journey with Anita” për Sophia Loren dhe Gregory Peck. Një “shpikje lindur jashtë të vërtetës intime” dorëshkrim i bazuar në kthimin e Fellinit në Rimini, me një trajtim ku vë funeralin e babait të tij.

Ky projekt fillimisht nuk u realizua, po u ringjall 25 vjet më vonë, si “Lovers and Liars” (1981), një komedi e drejtuar nga Mario Moniceli.

Por filmi “La Dolce vita” theu të gjitha rekordet e box office. Denoncuar në parlament nga konservatorët e djathtë, u kërkuan tolerancë për tema të diskutueshme të filmit. Shtypi i Vatikanit loboi për censurë, ndërsa bordi i klerikëve romakë e sulmuan filmin. Vetëm Jezuitet e San Fedele shkruan diçka të favorshme në mbrojtje të filmit “La Dolce Vita”, por që pati pasoja të rënda. Në Kanë filmi fitoi “Palmën e artë”,

 

Arti dhe ëndrrat

Një zbulim i madh për Fellinin pas periudhës së neorealizmit italian ishte puna me Carl Jung. Ai lexoi biografinë e tij mbi kujtimet, ëndrrat, refleksionet etj. Për çfarë Fellini pranohet si “perceptimet e tij ekstrasensore” janë interpretuar si manifestime psikike të pandërgjegjshme. Jungu pati ndikim tek Fellini, sidomos në stilin e tij të pjekur dhe që shënoi kthesë në punën e tij. Roli i arketipit dhe pavetëdija kolektive lidhen drejtpërdrejt me disa filma të Fellinit, nga vitet ‘60 deri në ‘80.

Dënuar si “mëkatar publik” për “La dolce vita”, Fellini u përgjigjet me “The temptations of doctor Antonio”, viti ‘70. Filmi i tij i parë me ngjyra, me satirë surrealiste.

Në vitet e fundit për Fellinin u bë gjithnjë e vështirë sigurimi i financave për filmat artistike, ku ai u detyrua të realizojë një seri projektesh televizive.

Në prill 1993 Fellini mori “Oscar”-in e tij të pestë për arritje jetësore “në njohjen e arritjeve të tij në kinematografi që kanë tronditur audiencën dhe të gjithë botën”.

Pas këtij momenti Fellini pësoi një goditje, që e paralizoi pjesërisht dhe në goditjen e dytë ai ra në koma të pakthyeshme. Ai vdiq në Romë më 31 tetor, në moshën 73-vjeçare.

Më vonë ndahet nga jeta dhe bashkëshortja e tij, të dy u varrosën në një varr prej bronzi, së bashku, të skalitur dhe projektuar si anije e vendosur në hyrjen kryesore në varrezat e Riminit.

Përgatitur: Violeta Murati

Loading...